Hoàng gia Nhật Bản ngày càng thu hẹp: Bài toán hiến pháp cấp bách

Theo đài NHK, sau khi được Hạ viện thông qua ngày 10/7, dự luật được dự báo cũng sẽ nhận được sự chấp thuận của Thượng viện ngay trong kỳ họp hiện tại của Quốc hội.

Hoàng gia ngày càng thu hẹp

Quy mô Hoàng gia Nhật Bản đã giảm liên tục trong nhiều thập kỷ do tác động đồng thời của quy định kế vị và xu hướng nhân khẩu học.

Theo hãng thông tấn Anadolu, hiện Hoàng gia Nhật Bản chỉ còn 16 thành viên, bao gồm Nhật hoàng Naruhito. Theo Luật Hoàng gia năm 1947, chỉ nam giới thuộc dòng nội tộc mới có quyền kế vị, trong khi các nữ thành viên sẽ mất địa vị hoàng tộc nếu kết hôn với thường dân.

Hiện chỉ còn ba người đủ điều kiện kế vị, trong đó Hoàng tử Hisahito là người duy nhất thuộc thế hệ trẻ. Thực trạng này làm gia tăng lo ngại về tính bền vững của chế độ quân chủ trong tương lai.

Hiến pháp Nhật Bản quy định Thiên hoàng là "biểu tượng của Nhà nước và sự đoàn kết của nhân dân", đồng thời xác định việc kế vị phải tuân theo Luật Hoàng gia. Vì vậy, việc quy mô Hoàng gia suy giảm không chỉ là vấn đề nhân sự mà còn đặt ra thách thức đối với việc duy trì các chức năng nghi lễ và vai trò hiến định của chế độ quân chủ.

Hiện thứ tự kế vị chỉ còn ba người gồm Thái tử Akishino - em trai Nhật hoàng Naruhito, Hoàng tử Hisahito - con trai của Thái tử Akishino và Hoàng thân Hitachi - chú của Nhật hoàng. Trong đó, Hoàng tử Hisahito, sinh năm 2006, là người duy nhất thuộc thế hệ trẻ trong danh sách kế vị.

Dự luật cải cách có gì?

Theo dự luật, các nữ thành viên Hoàng gia sẽ được giữ nguyên địa vị hoàng tộc sau khi kết hôn với thường dân, thay vì phải rời Hoàng gia như quy định hiện hành.

Bên cạnh đó, dự luật cũng cho phép nhận con nuôi là nam giới thuộc dòng dõi nam của các nhánh Hoàng gia trước đây. Những người được nhận làm con nuôi sẽ không có quyền kế vị ngai vàng, nhưng con trai của họ sẽ đủ điều kiện kế vị theo Luật Hoàng gia.

Dự luật nhận được sự ủng hộ của đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền, đối tác liên minh Komeito cùng nhiều đảng đối lập như đảng Đổi mới Nhật Bản, đảng Dân chủ vì Nhân dân và Sanseito. Trong khi đó, đảng Cộng sản Nhật Bản và Reiwa Shinsengumi bỏ phiếu phản đối.

Cùng với dự luật, Hạ viện cũng thông qua một nghị quyết kêu gọi tiếp tục nghiên cứu các giải pháp nhằm bảo đảm sự kế vị Hoàng gia ổn định trong dài hạn, dựa trên diễn biến về quy mô của Hoàng tộc.

Bài toán kế vị chưa có lời giải

Theo Anadolu, dự luật vừa được Hạ viện thông qua được xem là giải pháp nhằm xử lý những khó khăn trước mắt hơn là cải cách toàn diện chế độ kế vị. Các biện pháp được đề xuất chủ yếu giúp duy trì quy mô Hoàng gia và bảo đảm đủ nhân lực thực hiện các nhiệm vụ chính thức, song vẫn giữ nguyên nguyên tắc chỉ nam giới thuộc dòng nội tộc mới được quyền kế vị.

Chính vì vậy, dự luật được đánh giá chưa chạm đến vấn đề gây tranh luận suốt nhiều năm qua: liệu Nhật Bản có nên cho phép phụ nữ lên ngôi hoặc truyền quyền kế vị cho con của họ hay không.

Đây cũng là nguyên nhân khiến cải cách Hoàng gia luôn là chủ đề nhạy cảm về chính trị. Các lực lượng bảo thủ cho rằng, việc duy trì dòng kế vị nam giới là nền tảng bảo đảm tính chính danh của chế độ quân chủ cha truyền con nối lâu đời nhất thế giới. Trong khi đó, nhiều học giả và chính trị gia nhận định nếu không cải cách sâu rộng hơn, Hoàng gia sẽ tiếp tục thu hẹp, làm gia tăng gánh nặng đối với số ít thành viên còn lại.

Anadolu cho hay, các cuộc khảo sát nhiều năm qua cho thấy, đa số người dân Nhật Bản ủng hộ việc cho phép phụ nữ kế vị ngai vàng. Tuy nhiên, các chính phủ liên tiếp vẫn tránh sửa đổi Luật Hoàng gia, thay vào đó ưu tiên những giải pháp mang tính tình thế nhằm duy trì hoạt động của Hoàng gia mà chưa đụng tới nguyên tắc kế vị.

Cuộc tranh luận vì thế không chỉ xoay quanh tương lai của Hoàng gia Nhật Bản mà còn phản ánh bài toán lớn hơn: làm thế nào để dung hòa giữa truyền thống hơn một nghìn năm với thực tế dân số thay đổi và yêu cầu bảo đảm tính ổn định của hệ thống hiến pháp.