Học bổng cho 1.500 nhà khoa học trẻ xuất sắc: Kỳ vọng nguồn nhân lực chất lượng quốc tế

Thiết bị bay không người lái do sinh viên Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM thiết kế. Ảnh: Hà An

Ông Trần Đức Sự cũng kỳ vọng rằng các nhà khoa học trẻ, với kiến thức và kinh nghiệm tích lũy được, sẽ đóng góp cho khoa học công nghệ nước nhà.

Đội ngũ dẫn dắt nghiên cứu

- Theo ông, ý nghĩa của đề án đối với việc phát triển nhân lực chất lượng cao trong các ngành công nghệ chiến lược là gì?

- Tôi đánh giá đây là một quyết sách đột phá và đúng thời điểm. Việt Nam đang xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển, mà mọi công nghệ chiến lược đều bắt đầu từ con người. Đầu tư vào con người là khoản đầu tư có độ trễ nhưng bền vững nhất.

Điều tôi thấy hợp lý là cơ cấu của đề án trải đều từ đại học, thạc sĩ, tiến sĩ đến sau tiến sĩ. Cách phân bổ này vừa tạo lớp kế cận dài hạn, vừa có ngay một đội ngũ đủ chín để về dẫn dắt các nhóm nghiên cứu trong nước.

Ngoài ra, khi được học tập tại các trung tâm hàng đầu, các bạn không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn được tiếp cận phòng thí nghiệm, dữ liệu và mạng lưới học thuật quốc tế. Đó là những nguồn lực khó có thể tạo ra bằng nguồn lực trong nước trong ngắn hạn.

Về các tiêu chí tuyển chọn, đặc biệt là tiêu chí năng lực nghiên cứu, tôi cho rằng bộ tiêu chí khá rõ ràng và công bằng. Kết quả học tập, giải thưởng khoa học kỹ thuật, công bố khoa học, sở hữu trí tuệ đều là những minh chứng có thể kiểm chứng, giúp quá trình tuyển chọn minh bạch.

Riêng tiêu chí năng lực nghiên cứu, tôi thấy đặc biệt cần thiết. Học bổng này hướng tới các lĩnh vực công nghệ chiến lược, nơi người đi học phải làm việc trực tiếp trong các nhóm nghiên cứu mạnh ngay từ đầu. Một ứng viên đã từng làm nghiên cứu, biết cách đặt câu hỏi và theo đuổi vấn đề đến cùng sẽ hòa nhập nhanh hơn rất nhiều.

Tôi cũng mong rằng khi xây dựng hướng dẫn cụ thể, hội đồng sẽ nhìn vào chất lượng và mức độ đóng góp thực chất của ứng viên trong từng sản phẩm khoa học, thay vì chỉ so sánh số lượng. Với bậc đại học, nên coi trọng tiềm năng và động cơ theo đuổi khoa học, vì ở lứa tuổi đó, bảng thành tích chưa nói hết được năng lực của các em.

- Khi được tuyển chọn, ứng viên được cấp học bổng cần tận dụng thời gian, nguồn lực như thế nào để mang lại hiệu quả cao nhất?

- Theo tôi, có 5 vấn đề mà các nhà khoa học trẻ nên chuẩn bị kỹ khi sang nước ngoài theo đề án học bổng.

Thứ nhất, các nhà khoa học trẻ cần xác định trước bài toán mình muốn giải và nếu có thể thì gắn với một nhu cầu có thật ở Việt Nam. Đi học với một câu hỏi trong đầu sẽ khác hẳn đi học để lấy bằng.

Thứ hai, các bạn cần chọn nhóm nghiên cứu và người hướng dẫn, chứ không chỉ chọn tên trường. Thứ hạng của trường quan trọng, nhưng người dẫn dắt trực tiếp mới quyết định mình học được gì.

Thứ ba, nhà khoa học trẻ cần chủ động tham gia sâu vào hoạt động của phòng thí nghiệm, hội thảo và các dự án chung. Điều đáng giá nhất khi ra nước ngoài không chỉ là kiến thức, mà còn là cách làm việc chuyên nghiệp và mạng lưới đồng nghiệp có thể duy trì lâu dài.

Thứ tư, cần giữ kết nối với các đơn vị trong nước ngay trong thời gian học, thông qua hợp tác công bố hoặc hướng dẫn sinh viên từ xa. Như vậy, khi trở về, các nhà khoa học trẻ không phải bắt đầu lại từ đầu.

Và cuối cùng, các bạn cần luôn tuân thủ quy định về sở hữu trí tuệ, bảo mật dữ liệu của cơ sở đào tạo nước sở tại. Uy tín cá nhân cũng chính là uy tín quốc gia.

Ông Trần Đức Sự. Ảnh: Hà An

Nghiên cứu cần ra thị trường

- Ông kỳ vọng gì về vai trò của đội ngũ này sau khi hoàn thành chương trình?

- Khi đã sang nước ngoài, học tập và làm việc tại các cơ sở giáo dục hàng đầu, tôi tin tưởng rằng với chuyên môn được đào tạo, các nhà khoa học trẻ sẽ đủ sức chủ trì các nhóm nghiên cứu về công nghệ chiến lược tại trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước. Kết quả của các nghiên cứu công nghệ chiến lược cần được đưa ra thị trường. Bởi chúng ta cần thêm nhiều người vừa hiểu công nghệ, vừa hiểu cách một sản phẩm đi từ phòng thí nghiệm đến doanh nghiệp.

Ngoài nghiên cứu, đội ngũ nhà khoa học trẻ khi về nước cần trở thành những người thầy. Một tiến sĩ trở về và dạy tốt có thể tạo ra hàng trăm người kế cận, và đây mới là hiệu ứng lan tỏa lớn nhất của đề án.

Ở góc độ kết nối học thuật, các nhà khoa học trẻ cũng sẽ là cầu nối cho hợp tác quốc tế, vì mỗi người trở về đều có những mạng lưới hợp tác tự nhiên, ít tốn kém nhất.

Tất nhiên, để đội ngũ này phát huy được năng lực, việc bố trí công việc và tạo môi trường nghiên cứu sau khi trở về cũng rất quan trọng. Tôi được biết đề án đã tính đến phương án sử dụng nhân lực sau đào tạo và tôi tin đây là điểm sẽ được cụ thể hóa tốt.

- Từng có nhiều năm gắn bó với hoạt động khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo của giới trẻ TPHCM, theo ông, làm thế nào để khơi gợi, tiếp lửa cho những người trẻ trên hành trình nghiên cứu, bên cạnh các chính sách học bổng?

- Học bổng là điều kiện cần, nhưng để giữ lửa thì môi trường làm việc mới là điều kiện đủ. Tôi cho rằng nhà khoa học trẻ cần được giao những bài toán xứng tầm. Người trẻ giỏi thường không sợ khó, họ chỉ sợ làm việc không có ý nghĩa. Nếu doanh nghiệp và địa phương đặt hàng những vấn đề thực tế, họ sẽ có động lực rất lớn.

Tiếp đến là những điều kiện làm việc tối thiểu, gồm phòng thí nghiệm, dữ liệu, hạ tầng tính toán và kinh phí được cấp kịp thời. Nhiều khi không phải thu nhập mà chính những thủ tục hành chính ít nhiều khiến người trẻ nản lòng. Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu, họ có thể gặp thất bại và cần được nhìn nhận đúng mực theo hướng chấp nhận rủi ro. Bởi lẽ, một môi trường không cho phép thất bại sẽ chỉ có những đề tài an toàn.

Nhà khoa học trẻ cũng cần có người dẫn dắt và một tập thể để trao đổi. Nghiên cứu độc lập sẽ gặp rất nhiều khó khăn, nhất là trong bối cảnh cần sự liên ngành như hiện nay.

Nhìn rộng ra, để những bạn trẻ có đam mê khoa học, chúng ta nên khơi gợi tình yêu nghiên cứu từ sớm, ngay từ bậc phổ thông, thông qua các hoạt động STEM và học tập theo dự án. Khi học sinh được tự tay giải quyết một vấn đề thực tế, niềm yêu thích khoa học hình thành rất tự nhiên và thôi thúc đam mê trong các em ngay từ nhỏ.

- Xin cảm ơn ông!