Học phí đại học tiếp tục leo thang: Trường đại học đang 'tự chủ' hay 'tự túc?
Bước vào năm học 2026 - 2027, học phí tại nhiều trường đại học công lập tiếp tục tăng, song mức thu khác nhau tùy trường, ngành và chương trình đào tạo. Tại một số cơ sở tự chủ, nguồn thu từ học phí chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn thu, đặt ra bài toán cân đối giữa chi phí đào tạo, chất lượng giáo dục và khả năng chi trả của người học. Thực tế này cũng làm dấy lên câu hỏi về ranh giới giữa trao quyền tự chủ đại học và yêu cầu các trường tự bảo đảm toàn bộ nguồn lực tài chính.
Biến động học phí
Năm học 2026 - 2027, trần học phí đại học công lập được áp dụng theo Nghị định 238/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 3/9/2025. Với cơ sở chưa tự bảo đảm chi thường xuyên, mức trần là 1,79 triệu đồng/người học/tháng ở nhóm Kinh doanh, Quản lý và Pháp luật; 2,09 triệu đồng ở nhóm Kỹ thuật, Công nghệ thông tin và 3,5 triệu đồng ở nhóm Y khoa, Dược học. Khi áp dụng hệ số tối đa 2,5 đối với trường tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư, trần tương ứng là 44,75 triệu, 52,25 triệu và 87,5 triệu đồng/năm, tính theo 10 tháng.
Đây là mức trần pháp lý, không phải học phí thực tế áp dụng đồng loạt tại mọi cơ sở đào tạo. Các chương trình đủ điều kiện cũng có thể xác định học phí theo định mức kinh tế - kỹ thuật hoặc định mức chi phí theo quy định.
Tự chủ tài chính đặt nhiều trường đại học công lập trước áp lực cân đối nguồn thu, trong đó tuyển sinh và điều chỉnh học phí trở thành những bài toán ngày càng lớn. (Ảnh minh hoạ)
Thực tế tuyển sinh năm 2026 cho thấy, học phí khác nhau đáng kể giữa các trường và chương trình. Trường ĐH Công nghệ (ĐHQG Hà Nội) công bố mức 38 - 44 triệu đồng/năm, tăng khoảng 4 triệu đồng so với năm trước; ĐH Bách khoa Hà Nội có học phí chương trình chuẩn 28 - 40 triệu đồng/năm. Tại ĐH Kinh tế Quốc dân, mức thu dự kiến là 20 - 28 triệu đồng/năm với chương trình chuẩn và 41 - 68 triệu đồng với nhóm chương trình tiên tiến, chất lượng cao, POHE và đào tạo bằng tiếng Anh. Trường ĐH Kinh tế - Luật (ĐHQG TP. HCM) công bố học phí từ 35,8 đến 73,5 triệu đồng/năm, tùy chương trình.
Trường ĐH Y khoa Phạm Ngọc Thạch dự kiến thu 47 - 81 triệu đồng/năm trong năm học 2026 - 2027. Riêng ngành Y khoa và Răng - Hàm - Mặt có mức thu 81 triệu đồng, tăng 25,8 triệu đồng, tương đương khoảng 46,7% so với mức 55,2 triệu đồng của năm học trước. Nhà trường cho biết, mức học phí mới được xây dựng theo định mức kinh tế - kỹ thuật; lộ trình các năm tiếp theo dự kiến tăng không quá 10% mỗi năm.
Áp lực tuyển sinh và bài toán tài chính đại học
Tỷ trọng nguồn thu từ học phí là một điểm quan trọng để xem xét cơ chế tài chính của các trường đại học công lập tự chủ. Theo số liệu nguồn thu năm 2025 (chia sẻ trên Báo Tiền Phong), học phí và lệ phí trực tiếp chiếm khoảng 68,4% tổng nguồn thu tại ĐH Kinh tế TP. HCM; 76,1% tại trường ĐH Bách khoa (ĐHQG TP. HCM); 87,6% tại trường ĐH Tôn Đức Thắng. Ở phía Bắc, nguồn thu từ học phí và lệ phí tại ĐH Bách khoa Hà Nội chiếm hơn 83% tổng nguồn thu.
Các số liệu này cho thấy, học phí đang giữ vai trò lớn trong cơ cấu tài chính tại một số cơ sở đào tạo. Tuy nhiên, để đánh giá chính xác, cơ quan quản lý cần đối chiếu báo cáo tài chính qua nhiều năm, mức ngân sách được cấp, các nguồn thu khác và chi phí đào tạo của từng trường.
Vấn đề tự chủ tài chính và áp lực tuyển sinh cũng được đặt ra tại nghị trường. Trong phiên thảo luận Tổ 16 chiều 18/10/2026 về tình hình kinh tế xã hội và ngân sách nhà nước, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Quỳnh Liên, thuộc Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang cho rằng, việc đặt nặng yêu cầu tự chủ đối với các trường công lập có thể khiến tuyển sinh trở thành áp lực lớn. Theo đại biểu, “không có sinh viên đầu vào thì các trường khó bảo đảm khả năng tự chủ tài chính”. Bà cũng cảnh báo nguy cơ xuất hiện những ngành học có học phí cao trong khi cơ hội việc làm sau tốt nghiệp chưa chắc được bảo đảm.
Đại biểu Nguyễn Quỳnh Liên đồng thời lưu ý, sẽ không phù hợp nếu cả trường công lập và tư thục cùng tập trung đầu tư, cạnh tranh ở những ngành như Kinh tế, KHXH&NV chỉ nhằm duy trì hoạt động theo cơ chế tự chủ. Theo bà, các trường cần phát huy vai trò, thế mạnh riêng trong đào tạo và đáp ứng nhu cầu nhân lực của nền kinh tế, thay vì chỉ chạy theo những ngành dễ tuyển sinh.
Những ý kiến này đặt ra một vấn đề rộng hơn: Nếu nguồn thu của trường phụ thuộc ngày càng nhiều vào học phí, áp lực duy trì quy mô tuyển sinh có thể ảnh hưởng đến quyết định mở ngành, phân bổ chỉ tiêu và cơ cấu chương trình.
Cần tháo gỡ gốc rễ từ tư duy chính sách
Lý giải về những bất cập trong thực tiễn tự chủ tài chính và áp lực học phí, TS Lê Viết Khuyến - Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD - ĐT) cho rằng, nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ sự nhầm lẫn trong nhận thức quản lý.
“Trong cả giới quản lý lẫn học thuật đang có sự nhầm lẫn giữa trao quyền tự chủ cho trường đại học với việc Nhà nước phân quyền cho cơ sở, cũng như với đòi hỏi cơ sở phải đánh đổi quyền tự chủ bằng việc tự túc về tài chính”, TS Lê Viết Khuyến nhận định.
Theo ông, việc gắn cơ học quyền tự chủ với cắt giảm ngân sách chi thường xuyên có thể khiến nhiều trường rơi vào thế bị động, phải dựa nhiều hơn vào nguồn thu học phí để duy trì hoạt động. Ông cho rằng, cần phân biệt quyền tự quyết về học thuật, tổ chức và nhân sự với trách nhiệm bảo đảm nguồn lực tài chính để thực hiện sứ mạng công lập.
“Nhà nước không nên cắt ngân sách của các trường đại học tự chủ mà trái lại, cần tăng cường hỗ trợ ngân sách cho những trường triển khai thành công chủ trương tự chủ đại học, xem đó như là những nơi xứng đáng được Nhà nước tập trung đầu tư để nâng nhanh chất lượng của những trường này lên, giúp các trường sớm trở thành trường trọng điểm của quốc gia”, TS Lê Viết Khuyến kiến nghị.
TS Lê Viết Khuyến - Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD - ĐT).
Quan điểm này đặt ra yêu cầu xem xét lại cách thiết kế và thực hiện cơ chế tự chủ: Trao quyền cho trường không nhất thiết đồng nghĩa với việc rút toàn bộ hỗ trợ tài chính của Nhà nước. Đặc biệt, đối với những ngành đào tạo có chi phí cao, giữ vai trò quan trọng với nền kinh tế hoặc cung cấp nhân lực cho các lĩnh vực thiết yếu, chính sách tài chính cần tính đến lợi ích xã hội mà hoạt động đào tạo đem lại, bên cạnh khả năng tự cân đối thu - chi của trường.
Định hướng này có điểm tương đồng với Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Nghị quyết yêu cầu bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ, toàn diện cho cơ sở giáo dục đại học không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính; đồng thời đổi mới cơ chế tài chính, phân bổ ngân sách Nhà nước cho các cơ sở giáo dục đại học dựa trên sứ mạng, chất lượng và hiệu quả.
Việc bảo đảm nguồn lực phù hợp với sứ mạng của từng trường cần đi cùng cơ chế giải trình về chất lượng đào tạo, hiệu quả sử dụng ngân sách và khả năng đáp ứng nhu cầu nhân lực. Song song với đó, các chính sách hỗ trợ học phí, tín dụng ưu đãi và học bổng cần được thực hiện thực chất để sinh viên có hoàn cảnh khó khăn không bị thu hẹp cơ hội tiếp cận giáo dục đại học.
Tự chủ đại học có ý nghĩa khi giúp các trường chủ động nâng cao chất lượng, phát triển nghiên cứu và sử dụng nguồn lực hiệu quả. Nếu quyền tự chủ bị đồng nhất với yêu cầu tự túc hoàn toàn về tài chính, gánh nặng có nguy cơ chuyển ngày càng nhiều sang người học. Vì vậy, bài toán không chỉ là học phí tăng bao nhiêu, mà còn là Nhà nước, nhà trường và người học cần chia sẻ trách nhiệm tài chính như thế nào để bảo đảm cả chất lượng đào tạo lẫn cơ hội tiếp cận giáo dục đại học.