Học sinh mẫu giáo Phần Lan học cách phát hiện deepfake do AI tạo

Ảnh: AP

Phần Lan – quốc gia Bắc Âu với dân số khoảng 5,6 triệu người – đang được đánh giá là một trong những mô hình tiên phong về giáo dục chống thông tin sai lệch trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).

Sau nhiều thập kỷ đưa nội dung giáo dục truyền thông vào trường học, nước này tiếp tục cập nhật chương trình bằng cách bổ sung giáo dục hiểu biết về AI, giúp học sinh sớm hình thành khả năng nhận diện nội dung giả mạo, đặc biệt là deepfake – các sản phẩm hình ảnh, âm thanh, video được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI nhằm mô phỏng con người và sự kiện có thật.

Giáo dục truyền thông bắt đầu từ mầm non

Tại Phần Lan, giáo dục truyền thông đã được triển khai từ những năm 1990 và trở thành một nội dung chính thức trong chương trình học quốc gia. Điểm khác biệt của mô hình này là kiến thức truyền thông không đứng độc lập như một môn học riêng, mà được tích hợp linh hoạt trong nhiều môn: ngôn ngữ, lịch sử, xã hội, nghệ thuật và giáo dục công dân.

Học sinh Phần Lan được làm quen với kỹ năng phân tích thông điệp truyền thông, phân biệt nguồn tin đáng tin cậy và nhận diện thông tin sai lệch ngay từ bậc mầm non, khi trẻ khoảng 3 tuổi.

Ảnh: AFP

Theo bà Kiia Hakkala, chuyên gia giáo dục phụ trách nội dung giảng dạy tại Helsinki, Phần Lan xem hiểu biết truyền thông là kỹ năng công dân quan trọng, gắn với khả năng ứng phó của xã hội trước thông tin sai lệch.

Giáo dục hiểu biết về AI trở thành yêu cầu mới

Cùng với sự phát triển nhanh của các công cụ AI tạo sinh – hệ thống có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh và video – giáo dục hiểu biết về AI được Phần Lan bổ sung vào chương trình giảng dạy như bước phát triển tiếp nối của giáo dục truyền thông.

Nội dung này hướng đến việc giúp học sinh hiểu cách AI tạo ra nội dung, nhận diện dấu hiệu bất thường trong hình ảnh và video, phân biệt sản phẩm AI với thông tin xác thực, đồng thời đánh giá bối cảnh, mục đích lan truyền nội dung trên môi trường số.

Tại Trường Tiểu học Tapanila, nằm trong khu dân cư phía Bắc Helsinki, thầy giáo kiêm Phó hiệu trưởng Ville Vanhanen đang trực tiếp triển khai các tiết học mới về nội dung này. Trong một buổi học gần đây, thầy hướng dẫn nhóm học sinh lớp 4 phân loại thông tin qua hoạt động “Sự thật hay hư cấu?”.

Ảnh: CNA

Thầy Vanhanen cho biết, học sinh đã được tiếp cận kỹ năng nhận diện tin giả trong nhiều năm, bắt đầu từ đọc tiêu đề và các đoạn tin ngắn. Gần đây, các em được giao nhiệm vụ tự xây dựng danh sách 5 yếu tố cần chú ý khi đọc tin trực tuyến để đánh giá độ tin cậy. Sau khi thành thạo bước đó, các em chuyển sang phân tích hình ảnh và video do AI tạo ra, đặc biệt là deepfake.

“Chúng tôi đã học cách nhận biết liệu một bức ảnh hay video có phải do AI tạo ra hay không”, thầy Vanhanen nói. “Đây đang trở thành một kỹ năng quan trọng rất nhanh.”

Sự đồng hành của báo chí và xuất bản

Bên cạnh nhà trường, báo chí và các đơn vị xuất bản tại Phần Lan cũng đóng vai trò đồng hành trong việc xây dựng thói quen tiếp nhận thông tin có phản biện cho giới trẻ. Một trong những sáng kiến được duy trì hàng năm là “Tuần lễ báo chí”, khi báo in và các ấn phẩm tin tức được gửi tới trường học để học sinh đọc, thảo luận và phân tích nội dung.

Ảnh: AFP

Năm 2024, tờ Helsingin Sanomat – nhật báo lớn có trụ sở tại Helsinki – phối hợp phát hành cuốn “Sách ABC về hiểu biết truyền thông”, gửi tặng tới tất cả học sinh 15 tuổi khi bắt đầu bậc trung học phổ thông. Cuốn sách cập nhật kiến thức về tin giả, thông tin sai lệch, thuật toán lan truyền nội dung và cách AI tham gia vào sản xuất thông tin.

Ông Jussi Pullinen – Tổng biên tập của Helsingin Sanomat – nhấn mạnh giá trị của thông tin minh bạch và được kiểm chứng trong bối cảnh ranh giới thật – giả ngày càng khó phân định.

“Điều quan trọng là chúng tôi được nhìn nhận là nơi cung cấp thông tin đã được kiểm chứng, đáng tin cậy, minh bạch và được tạo ra bởi những con người có danh tính rõ ràng, theo cách minh bạch”, ông Pullinen nói.

Không chủ quan trước thách thức mới

Nhờ chiến lược giáo dục dài hạn, Phần Lan thường xuyên xếp hạng cao trong Chỉ số hiểu biết truyền thông châu Âu – bộ chỉ số đánh giá khả năng nhận diện và phản biện thông tin của công dân các nước trong khu vực, được tổng hợp trong giai đoạn 2017–2023.

Tuy vậy, Bộ trưởng Giáo dục Phần Lan Anders Adlercreutz thừa nhận rằng xã hội hiện đại đang thay đổi nhanh hơn những gì giáo dục từng dự liệu.

Ảnh: Getty Images

“Tôi không nghĩ chúng ta từng hình dung rằng thế giới sẽ trông như thế này”, ông nói. “Rằng chúng ta sẽ bị bao vây bởi thông tin sai lệch, rằng các thiết chế bị thách thức và thế giới bị thử thách thực sự bởi thông tin sai lệch”.

Sự xuất hiện của AI khiến không gian thông tin trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi giáo dục không chỉ giúp học sinh biết đọc – xem – nghe, mà còn biết đánh giá cách nội dung được tạo ra.

Các chuyên gia tại Phần Lan nhận định, deepfake hiện nay vẫn còn tương đối dễ phát hiện do chất lượng chưa hoàn hảo, song điều này có thể thay đổi nhanh chóng khi AI ngày càng “tiến hóa”.

Chiến lược giáo dục tạo “lá chắn tư duy sớm”

Mô hình Phần Lan cho thấy cách tiếp cận giáo dục chống thông tin sai lệch và deepfake có 3 điểm cốt lõi:

Bắt đầu từ rất sớm – ngay khi trẻ đang hình thành nhận thức và thói quen tư duy.

Dạy phương pháp phản biện, thay vì chỉ dạy cảnh giác hoặc nghi ngờ đơn thuần.

Tích hợp vào nhiều môn học và hoạt động xã hội, không xem đây là nội dung ứng phó ngắn hạn, mà là năng lực công dân lâu dài.

Hiểu biết về AI tại Phần Lan không phải là “giải pháp tình thế”, mà là bước cập nhật tất yếu của một chương trình giáo dục có tầm nhìn dài hạn. Khi AI tham gia sâu hơn vào đời sống số, thế hệ học sinh được trang bị kỹ năng đọc hiểu nội dung do AI tạo ra, phân tích bối cảnh, kiểm chứng thông tin và nhận diện deepfake sẽ hình thành một “lá chắn tư duy sớm” – giúp các em không chỉ tiêu thụ thông tin, mà còn hiểu cơ chế tạo ra và lan truyền thông tin. Đó cũng là kỹ năng giúp các em bảo vệ bản thân, bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh.

Hồng Nhung