Hội An: Đánh thức giá trị di sản, phát triển du lịch bền vững

Chùa Cầu cùng với mạng lưới phố, nhà cổ và các di tích lân cận tạo thành một không gian mà du khách có thể khám phá bằng cách đi bộ, thay vì chỉ dừng lại tại từng điểm tham quan riêng lẻ. (Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN)

Phát huy giá trị Di sản Văn hóa Thế giới gắn với nâng cao chất lượng trải nghiệm, mở rộng không gian du lịch và bảo đảm sinh kế cho cộng đồng đang là định hướng phát triển của Hội An trong giai đoạn mới.

Thay vì chạy theo số lượng khách, đô thị cổ hướng đến mô hình du lịch bền vững, trong đó bảo tồn di sản là nền tảng, văn hóa bản địa là nguồn lực và người dân là chủ thể tham gia, hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Chuyển từ tăng trưởng số lượng sang nâng cao chất lượng

Với hệ thống kiến trúc cổ, không gian văn hóa đặc sắc và đời sống cộng đồng giàu bản sắc, Hội An từ lâu là điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, sức hút ngày càng lớn cũng đặt ra bài toán cân bằng giữa khai thác du lịch và bảo tồn những giá trị làm nên bản sắc của đô thị di sản.

Theo Ban Tổ chức hội thảo “Phát triển du lịch Đô thị cổ Hội An - Di sản Văn hóa Thế giới trong kỷ nguyên mới,” khu vực bảo vệ di sản rộng 130ha, trong đó khu vực 1 rộng 30ha, tập trung 1.175 di tích.

Từ năm 2012 đến tháng 7/2026, khu phố cổ ghi nhận khoảng 19,2 triệu lượt khách mua vé tham quan, doanh thu đạt trên 2.000 tỷ đồng.

Để bảo vệ và phát huy giá trị di sản, giai đoạn 2012-2025, có 26 công trình trong khu di sản được đầu tư tu bổ, tôn tạo; Nhà nước hỗ trợ kinh phí cho hơn 150 di tích thuộc sở hữu tư nhân, tập thể. Những hoạt động này góp phần duy trì diện mạo kiến trúc, bảo vệ các công trình có giá trị lịch sử, văn hóa, đồng thời tạo nền tảng cho hoạt động tham quan, tìm hiểu di sản.

Dù vậy, lượng khách tập trung đông tại một số tuyến phố, di tích và khung giờ đang tạo áp lực lên hạ tầng, môi trường, an toàn và chất lượng trải nghiệm. Nguy cơ thương mại hóa, suy giảm sự hiện diện của cư dân bản địa cùng những tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, thiên tai cũng đặt ra yêu cầu đổi mới cách thức quản lý và khai thác di sản.

Ánh đèn lồng phản chiếu trên mặt đường ướt tạo nên một diện mạo khác của Hội An, ít rực rỡ theo cách của ngày nắng nhưng gần hơn với nhịp sống thường nhật của đô thị. (Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN)

Tại hội thảo do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng tổ chức chiều 17/10, với gần 200 nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và đại diện cộng đồng tham dự, Phó Giám đốc Sở Tán Văn Vương nhấn mạnh yêu cầu chuyển tư duy từ khai thác những giá trị sẵn có sang bảo tồn để di sản tiếp tục sống và tạo ra giá trị; từ chú trọng số lượng khách sang chất lượng và hiệu quả trải nghiệm.

Đây cũng là hướng đi cần thiết để Hội An duy trì sức hấp dẫn lâu dài. Thay vì chỉ tập trung thu hút thêm khách đến khu phố cổ, du lịch cần hướng tới gia tăng giá trị trên mỗi lượt khách thông qua các sản phẩm có chiều sâu văn hóa, dịch vụ chất lượng và những trải nghiệm gắn với đời sống bản địa. Hiệu quả phát triển không chỉ thể hiện qua doanh thu mà còn ở khả năng gìn giữ kiến trúc, phong tục, nghề truyền thống và không gian sống của cộng đồng.

Định hướng này phù hợp với yêu cầu phát huy văn hóa và di sản như nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế, công nghiệp văn hóa và các mô hình sáng tạo được đặt ra trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Đồng thời, việc phát triển sản phẩm du lịch văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản cũng là một trong những yêu cầu được đề cập tại Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới.

Mở rộng không gian du lịch, đa dạng hóa trải nghiệm

Một trong những hướng đi quan trọng của Hội An là mở rộng không gian du lịch ra ngoài khu phố cổ, kết nối các giá trị kiến trúc, văn hóa với làng nghề, làng quê, vùng sinh thái, sông nước và biển đảo.

Cách tiếp cận này vừa góp phần giảm áp lực lên khu vực trung tâm, vừa tạo thêm cơ hội để người dân ở các khu vực khác tham gia cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ du lịch.0

Thời gian tới, Hội An sẽ tiếp tục phát triển các sản phẩm như “Dấu ấn Tuồng xưa,” tour đêm tại Nhà lao Hội An, tuyến tham quan “Về Cẩm Thanh - Nghe dừa kể chuyện;” đồng thời tăng cường kết nối phố cổ với các không gian văn hóa và sinh thái lân cận.

Việc phát triển các sản phẩm theo chủ đề giúp du khách tiếp cận di sản từ nhiều góc độ, không chỉ dừng lại ở tham quan kiến trúc mà còn tìm hiểu lịch sử, nghệ thuật biểu diễn, nghề truyền thống và đời sống của cư dân địa phương. Qua đó, thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách có thể được cải thiện nhờ những trải nghiệm đa dạng, có tính liên kết.

Du lịch sáng tạo gắn với truyền nghề cũng được đặt ra như một giải pháp để gia tăng giá trị cho sản phẩm. Chẳng hạn, kết nối tham quan nhà cổ với nghề mộc Kim Bồng có thể giúp du khách tìm hiểu cấu trúc kiến trúc, kỹ thuật ghép gỗ và trải nghiệm thao tác trên mô hình thực hành.

Tuy nhiên, để các sản phẩm mới phát huy hiệu quả, việc phát triển cần gắn với khả năng bảo tồn và sức chịu tải của từng khu vực. Không gian di sản không thể được khai thác theo cách làm gia tăng áp lực lên môi trường, cảnh quan hay đời sống cư dân. Thay vào đó, các tuyến tham quan cần được tổ chức hợp lý, phân bổ dòng khách theo địa điểm và thời gian, đồng thời bảo đảm chất lượng dịch vụ giữa các khu vực.

Những con thuyền rực sáng nối nhau trên mặt nước, kéo dài nhịp trải nghiệm của du khách khi đến phố cổ Hội An. (Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN)

Theo đề xuất của Thạc sỹ, Kiến trúc sư Hoàng Đạo Bảo Cầm, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, Hội An có thể nghiên cứu mô hình điều phối điểm đến DMO, kết hợp nâng cao chất lượng trải nghiệm, phát triển du lịch sáng tạo gắn với truyền nghề và quản lý sức chứa theo từng điểm, từng khung giờ.

Mô hình này hướng tới cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, đơn vị bảo tồn, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng, không hình thành thêm cấp hành chính.

Thông qua chia sẻ thông tin, tổ chức lịch tham quan và thống nhất trách nhiệm, các bên có thể phối hợp tốt hơn trong điều tiết khách, nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo vệ tài nguyên di sản.

Chuyển đổi số và quản trị đồng bộ để phát triển bền vững

Cùng với đa dạng hóa sản phẩm, chuyển đổi số được xác định là công cụ hỗ trợ Hội An nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng trải nghiệm du lịch. Các giải pháp được đặt ra gồm số hóa 3D di tích, sử dụng mã QR cung cấp thông tin đa ngôn ngữ, xây dựng bản đồ các không gian sáng tạo và nghệ thuật, triển khai hệ thống bán vé tự động và các nền tảng hỗ trợ trải nghiệm du lịch thông minh.

Những công cụ này có thể giúp du khách chủ động tìm hiểu thông tin, lựa chọn hành trình và tiếp cận các điểm tham quan phù hợp. Đồng thời, dữ liệu về hoạt động tham quan sẽ hỗ trợ cơ quan quản lý trong việc phân bổ dòng khách, hạn chế tình trạng tập trung quá đông tại một số địa điểm và nâng cao khả năng tổ chức dịch vụ.

Bên cạnh ứng dụng công nghệ, quản trị đồng bộ trên toàn không gian di sản cũng là yêu cầu cấp thiết. Sau sắp xếp đơn vị hành chính từ ngày 1/7/2025, khu vực di sản và vùng đệm hiện thuộc các phường Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã Tân Hiệp. Việc quản lý không gian di sản vì vậy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các địa phương, nhất là trong bảo vệ kiến trúc, cảnh quan, quản lý trật tự đô thị và tổ chức hạ tầng phục vụ khách.

Phó Giám đốc Sở Xây dựng thành phố Đà Nẵng Trần Bá Tú chỉ ra những bất cập như thiếu đồng bộ trong quản lý kiến trúc, cảnh quan và trật tự đô thị; nguồn thu phí tham quan tập trung tại phường Hội An, trong khi áp lực môi trường, bãi đỗ xe và hạ tầng kỹ thuật dồn sang các phường Hội An Đông, Hội An Tây; đồng thời thiếu cơ chế thống nhất điều tiết sức chứa du lịch.

Thực tế này cho thấy phát triển du lịch Hội An cần được nhìn nhận trong tổng thể không gian di sản và các khu vực kết nối, thay vì chỉ tập trung vào khu phố cổ. Cơ chế phối hợp hiệu quả sẽ giúp phân bổ hợp lý nguồn lực, giảm áp lực lên khu vực trung tâm và mở rộng cơ hội phát triển dịch vụ cho cộng đồng ở vùng phụ cận.

Trong không gian phát triển mới của thành phố Đà Nẵng, Hội An được định hướng tăng cường liên kết với Mỹ Sơn, khu vực ven biển, phía Nam và phía Tây thành phố, từng bước hình thành chuỗi sản phẩm bổ trợ, kéo dài thời gian lưu trú và nâng cao giá trị mỗi lượt khách.

Về lâu dài, phát triển du lịch Hội An không chỉ là bài toán tăng trưởng kinh tế mà còn là trách nhiệm gìn giữ một di sản sống. Khi người dân tiếp tục hiện diện trong không gian di sản, nghệ nhân có điều kiện truyền nghề, các giá trị văn hóa được bảo tồn và du khách được tiếp cận những trải nghiệm chân thực, du lịch mới có thể tạo ra lợi ích bền vững.

Lấy di sản làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể, chất lượng làm thước đo và bảo tồn bền vững làm giới hạn phát triển, Hội An hướng tới mô hình du lịch không đánh đổi bản sắc lấy tăng trưởng trước mắt, qua đó duy trì sức hấp dẫn của đô thị cổ trong kỷ nguyên mới./.