Hội nghị cấp cao ASEAN 48: Đi trước dẫn dắt, định hình đổi thay

Lần đầu tiên tham dự Hội nghị cấp cao ASEAN trên cương vị Thủ tướng Chính phủ, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã nêu ra rất nhiều đề xuất, sáng kiến, đóng góp vào “vườn ươm” ý tưởng và “túi khôn” giải pháp chung của ASEAN; qua đó khẳng định đường lối đối ngoại của Đại hội Đảng XIV tiếp tục coi trọng ASEAN và cam kết đóng góp chủ động, tích cực, trách nhiệm cùng các nước xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết và vững mạnh.

Chủ động, tự cường trước thách thức

“Khi bắt đầu chương trình nghị sự hôm nay, hãy để các cuộc thảo luận của chúng ta được dẫn dắt bởi trí tuệ, tinh thần cởi mở và cam kết bền chặt dành cho nhau”, Tổng thống Ferdinand Marcos Jr., Chủ tịch ASEAN 2026, “lên dây cót” cho các cuộc thảo luận cấp cao. Đúng với tinh thần ấy, các cuộc thảo luận diễn ra sôi nổi, tích cực, chân thành và theo như Tổng thư ký ASEAN Kao Kim Hourn chia sẻ với báo chí, thời lượng thảo luận cũng kéo dài hơn dự kiến do các nhà lãnh đạo ASEAN dành nhiều thời gian trao đổi sâu về các vấn đề chiến lược của khu vực.

Về định hướng chung, các nhà lãnh đạo chia sẻ và ủng hộ các định hướng và ưu tiên của Philippines cho hợp tác ASEAN trong năm 2026 với chủ đề “Cùng chèo lái tương lai chung” với ba trọng tâm lớn, bao gồm: Hợp tác ứng phó với các thách thức phi truyền thống làm mỏ neo cho hòa bình và ổn định khu vực; lấy kết nối kinh tế, số hóa, phát triển bao trùm và bền vững làm động lực phát triển hành lang thịnh vượng; và lấy người dân ASEAN là trọng tâm cho phát triển Cộng đồng.

Đi vào cụ thể, ASEAN đã đạt được đồng thuận rất cao về nhiều biện pháp ứng phó toàn diện và bao trùm, trong ngắn hạn cũng như dài hạn, trên tất cả các trụ cột, từ chính trị - an ninh, kinh tế cho đến văn hóa - xã hội và bảo đảm an ninh, an toàn cho người dân ASEAN. Sự đồng thuận không chỉ giúp ASEAN vượt qua khó khăn trước mắt, nâng cao tính chủ động, tự cường của Hiệp hội, sẵn sàng ứng phó với những sự cố có thể xảy ra trong tương lai, mà còn hướng tới đạt được các mục tiêu dài hạn theo Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.

Tuyên bố của các nhà lãnh đạo ASEAN về ứng phó với khủng hoảng tại Trung Đông là một điểm nhấn quan trọng cho thấy kết quả thực chất của Hội nghị. Tuyên bố nhấn mạnh củng cố đoàn kết ASEAN và hỗ trợ lẫn nhau giữa các nước thành viên; tăng cường phối hợp liên ngành, cảnh báo sớm và xây dựng cơ chế liên lạc khẩn cấp; đẩy nhanh triển khai hiệu quả các thỏa thuận, kế hoạch hợp tác về dầu khí, kết nối năng lượng lương thực, cũng như tăng cường hợp tác lãnh sự và hỗ trợ công dân, đặc biệt là lao động di cư ở khu vực bị ảnh hưởng.

Đặc biệt, ASEAN đã thông qua Nghị định thư Cebu sửa đổi Hiến chương ASEAN để tạo cơ sở pháp lý cho Timor-Leste gia nhập ASEAN với tư cách thành viên đầy đủ. Đây là lần đầu tiên Hiến chương ASEAN được sửa đổi kể từ khi được thông qua năm 2007.

Hội nghị cũng nhấn mạnh hợp tác hàng hải là ưu tiên chiến lược của ASEAN. Các nhà lãnh đạo tái khẳng định cam kết duy trì hòa bình, an ninh và tự do hàng hải phù hợp với Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982). Các nước thành viên cam kết đẩy nhanh đàm phán để hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) trong năm nay dưới vai trò Chủ tịch ASEAN của Philippines.

Nhiều tháng nay, Philippines đã chuyển hầu hết công tác chủ trì các cuộc họp trong khuôn khổ ASEAN sang hình thức trực tuyến để ứng phó với những khó khăn, cả về vấn đề ngân sách do tác động của xung đột Trung Đông. Một kỳ cấp cao thực chất và hiệu quả tại Cebu lần này càng cho thấy cách tiếp cận bài bản, một ASEAN thực sự chủ động, tự cường để không bị động trước thách thức và những cú sốc toàn cầu trong tương lai không biến thành các cuộc khủng hoảng đối với khu vực.

Đóng góp vào “vườn ươm” ý tưởng

Trước những thách thức mang tính liên thông, đa chiều, câu hỏi đặt ra đối với ASEAN không phải là “có bị ảnh hưởng hay không?” mà là “ASEAN sẽ ứng phó như thế nào và ứng phó cùng nhau ra sao?”, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh tại phiên thảo luận cấp cao. Chính những trăn trở này thôi thúc nhà lãnh đạo Việt Nam gợi mở nhiều hướng tiếp cận quan trọng của ASEAN.

Theo đó, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã nêu bật ba đề xuất lớn, bao gồm: Trước hết, cần tập trung nguồn lực nhằm bảo đảm các nhu cầu an ninh thiết yếu bao gồm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh con người, trong đó có phê chuẩn và triển khai hiệu quả Hiệp định An ninh dầu khí ASEAN, thực hiện thực chất Kế hoạch Hành động hợp tác năng lượng ASEAN giai đoạn 2026-2030, Lưới điện ASEAN và Hệ thống đường ống dẫn khí ASEAN; đa dạng hóa các nguồn năng lượng, thúc đẩy chuyển đổi năng lượng, tăng cường tiếp cận tài chính xanh và công nghệ tiên tiến; nâng cao hiệu quả các khuôn khổ và thỏa thuận về an ninh lương thực hiện có, tăng cường dự trữ chiến lược và thiết lập cơ chế dự trữ khẩn cấp, chuyên biệt đối với gạo và các mặt hàng thiết yếu khác.

Về vấn đề này, Thủ tướng khẳng định Việt Nam sẵn sàng hỗ trợ lương thực trong các tình huống khẩn cấp, chia sẻ kinh nghiệm liên quan với các quốc gia thành viên ASEAN và sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các quốc gia thành viên trong công tác hỗ trợ công dân.

Thứ hai, Thủ tướng đề nghị thúc đẩy hợp tác thực chất nhằm tăng cường năng lực nội tại và khả năng chống chịu của ASEAN. Theo đó, cần triển khai hiệu quả Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) và sớm hoàn tất Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN (DEFA).

Cuối cùng, Thủ tướng kêu gọi tăng cường phối hợp và đoàn kết ASEAN, trong đó cần nâng cao hiệu quả tham vấn và điều phối liên ngành trong các tình huống khẩn cấp, cũng như tiếp tục phát huy vai trò điều phối của Ban Thư ký ASEAN nhằm bảo đảm các cam kết khu vực được triển khai liên tục, đồng bộ và hiệu quả.

Thủ tướng Lê Minh Hưng chia sẻ đánh giá của các nhà lãnh đạo ASEAN và nhấn mạnh trong môi trường chiến lược ngày càng bất an, bất định, Hiệp hội không thể chỉ thích ứng với thay đổi mà phải đi trước, dẫn dắt và định hình thay đổi.

Các đề xuất của Việt Nam được các lãnh đạo ASEAN hoan nghênh, đánh giá cao về nội dung và tính kịp thời. Trên cơ sở đề xuất của Việt Nam và các nước, ASEAN đã thông qua Tuyên bố Lãnh đạo ASEAN về các hành động ưu tiên củng cố tự cường khu vực ứng phó với các hệ lụy từ tình hình Trung Đông.

Như vậy, tin rằng với một ASEAN đoàn kết như “bó lúa vàng” đồng tâm, ASEAN sẽ vững vàng vượt qua thử thách để vững vàng tiến về phía trước. Với Việt Nam, trong vòng hơn 30 giờ đồng hồ, Thủ tướng Chính phủ đã có một lịch làm việc dày đặc, đem lại những kết quả hết sức thực chất, hiệu quả, lan tỏa thông điệp về một Việt Nam năng động, đổi mới, hội nhập và vươn mình mạnh mẽ, một thành viên tích cực, có trách nhiệm với nhiều đóng góp vào Cộng đồng.

Trong khuôn khổ chuyến công tác, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã có các cuộc tiếp xúc với lãnh đạo các nước và các tổ chức, ngân hàng trong khu vực. Tại các cuộc tiếp xúc, trao đổi, lãnh đạo các nước và bạn bè quốc tế đều bày tỏ mong muốn tăng cường hợp tác trong nhiều lĩnh vực với Việt Nam, đối tác tin cậy và có trách nhiệm.

“Việt Nam đã phối hợp tích cực trong năm Philippines giữ chức Chủ tịch ASEAN. Philippines mong muốn phối hợp với Việt Nam và các nước thành viên khác trong ASEAN đẩy mạnh hơn nữa hợp tác kinh tế, thương mại nội khối, củng cố môi trường hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực trong bối cảnh có nhiều biến động và thách thức trên thế giới”.