Hội nghị thượng đỉnh COP31: Nan đề biến cam kết thành hành động giữa loạt thách thức

Hội nghị thượng đỉnh COP31 quy tụ đại diện của 200 quốc gia tìm cách thúc đẩy hành động khí hậu trong bối cảnh những sức ép địa chính trị và năng lượng ngày càng gia tăng. (Nguồn: Anadolu)

Diễn ra từ ngày 9-20/11, COP31 quy tụ các nhà lãnh đạo, bộ trưởng, nhà đàm phán, giới khoa học và các tổ chức xã hội nhằm thảo luận về cắt giảm phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu và tài chính khí hậu.

Với chủ đề “COP của tương lai - COP của thực thi”, hội nghị đặt mục tiêu chuyển các cam kết quốc tế thành kết quả có thể đo lường, thay vì tiếp tục dừng ở những tuyên bố chính trị.

Tuy nhiên, theo Tạp chí Modern Diplomacy, nhiệm vụ này không dễ dàng. Xung đột Mỹ-Iran làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ, thúc đẩy một số quốc gia tăng sử dụng than, trong khi sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) kéo theo nhu cầu điện năng ngày càng lớn.

Cùng lúc, Mỹ tiếp tục thu hẹp vai trò trong hợp tác khí hậu quốc tế. Những yếu tố này khiến nỗ lực tìm kiếm đồng thuận tại COP31 thêm phức tạp.

Bất đồng về điện khí hóa và năng lượng hóa thạch

Chương trình hành động của đồng Chủ tịch COP31 Thổ Nhĩ Kỳ ưu tiên chuyển đổi năng lượng sạch và điện khí hóa, không rác thải và giảm khí metan, các thành phố thích ứng với biến đổi khí hậu, công nghiệp hóa xanh, an ninh lương thực, bảo vệ đại dương và biển cả. Các ưu tiên khác bao gồm thanh niên và giáo dục, hệ thống y tế bền vững và hợp tác về biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và suy thoái đất.

Các mục tiêu đề ra cho năm 2035 bao gồm nâng tỷ lệ điện năng tiêu thụ trong tổng năng lượng tiêu thụ toàn cầu lên 35% so với khoảng 20% hiện nay, giảm cường độ sử dụng năng lượng trong các tòa nhà ít nhất 25% và tăng tỷ lệ sử dụng vật liệu tuần hoàn toàn cầu lên ít nhất 15%.

Để đạt được mục tiêu trên, Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra sáng kiến hướng tới thay thế các phương tiện giao thông, hệ thống sưởi, thiết bị công nghiệp và công nghệ nấu nướng sử dụng trực tiếp nhiên liệu hóa thạch bằng các giải pháp chạy điện. Về nguyên tắc, điện khí hóa có thể giúp giảm phát thải nếu nguồn điện được sản xuất từ năng lượng tái tạo và các nguồn ít carbon.

Tuy nhiên, đề xuất cũng vấp phải ý kiến phản đối vì chưa đặt ra yêu cầu rõ ràng về nguồn cung điện. Nếu điện vẫn chủ yếu được sản xuất từ than, dầu và khí đốt, việc chuyển sang sử dụng điện trong giao thông, công nghiệp và các tòa nhà chưa chắc mang lại hiệu quả giảm phát thải như kỳ vọng.

Bên cạnh điện khí hóa, tương lai của nhiên liệu hóa thạch tiếp tục là một trong những bất đồng lớn tại các hội nghị khí hậu. Một nhóm quốc gia, trong đó có các đảo quốc dễ bị tổn thương ở Nam Thái Bình Dương, muốn xây dựng lộ trình toàn cầu rõ ràng nhằm từng bước loại bỏ nhiên liệu hóa thạch. Ngược lại, các nước sản xuất dầu khí, trong đó có Saudi Arabia, vẫn cho rằng những nguồn năng lượng này có thể tiếp tục được sử dụng nếu áp dụng công nghệ giảm hoặc thu giữ phát thải.

Bất đồng phản ánh sự khác biệt về ưu tiên giữa các quốc gia: trong khi những nước dễ bị tổn thương đòi hỏi cắt giảm phát thải nhanh hơn để hạn chế tác động của nước biển dâng và thời tiết cực đoan, nhiều nước đang phát triển vẫn cần nguồn năng lượng có giá cả phù hợp để duy trì tăng trưởng kinh tế.

Thách thức đối với nước đồng Chủ tịch COP31 Thổ Nhĩ Kỳ là tìm ra điểm chung giữa các ưu tiên trái ngược này dựa trên các cam kết tự nguyện mà không cần phải đạt được một thỏa thuận khác.

Gia tăng sức ép từ xung đột và AI

Tương lai của nhiên liệu hóa thạch tiếp tục là một trong những bất đồng lớn tại các hội nghị khí hậu. (Nguồn: Anadolu)

Xung đột Mỹ-Iran đang phơi bày mức độ dễ tổn thương của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Gián đoạn vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz đẩy giá nhiên liệu lên cao, buộc nhiều chính phủ tìm kiếm nguồn cung thay thế và củng cố năng lực sản xuất trong nước.

Trong bối cảnh đó, một số quốc gia có xu hướng quay lại hoặc tăng cường sử dụng nhiên liệu hóa thạch để bảo đảm nguồn cung trước mắt. Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump thúc đẩy mở rộng sản xuất dầu, khí đốt và than. Một số nước châu Á như Hàn Quốc, Ấn Độ và Thái Lan cũng tăng sử dụng than hoặc tính đến mở rộng sản xuất điện từ nguồn nhiên liệu này.

Xu hướng trên có nguy cơ làm chậm quá trình giảm phát thải, nhất là khi các chính phủ coi khủng hoảng năng lượng là lý do để đầu tư lâu dài vào hạ tầng nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, khủng hoảng cũng làm nổi bật một lập luận ngược lại: phát triển năng lượng tái tạo có thể giúp các quốc gia giảm phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu và những tuyến vận tải dễ bị gián đoạn.

Một sức ép khác đến từ sự phát triển của AI. Các trung tâm dữ liệu và hạ tầng phục vụ AI tiêu thụ lượng điện lớn, làm gia tăng áp lực lên hệ thống năng lượng. Nếu nhu cầu mới được đáp ứng chủ yếu bằng điện than và khí đốt, lượng phát thải có thể tiếp tục tăng. Trong khi đó, các chính phủ và doanh nghiệp vẫn coi AI là lĩnh vực có ý nghĩa kinh tế, công nghệ và chiến lược, khó có thể kìm hãm tốc độ phát triển.

Thổ Nhĩ Kỳ dự kiến thúc đẩy một sáng kiến riêng về các nguyên tắc phát triển và triển khai AI bền vững, nhằm đưa chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan vào thảo luận về tác động môi trường của công nghệ này. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những nguyên tắc tự nguyện chuyển thành quyết định thực tế trong đầu tư và phát triển hạ tầng.

Khoảng cách từ cam kết đến hành động

Áp lực hành động càng lớn khi các cảnh báo khoa học cho thấy thế giới vẫn đi chệch xa mục tiêu khí hậu. Báo cáo Khoảng cách phát thải năm 2026 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) dự báo, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng khoảng 2,6°C trong thế kỷ này ngay cả khi các quốc gia thực hiện đầy đủ những cam kết hiện tại. Mức tăng này cao hơn nhiều so với mục tiêu của Thỏa thuận Paris năm 2015.

Bài toán tài chính cũng đặc biệt nan giải đối với các nước đang phát triển. Theo UNEP, các quốc gia này cần khoảng 305 tỷ USD mỗi năm vào năm 2035 để thích ứng với biến đổi khí hậu, trong khi nguồn tài chính công quốc tế dành cho thích ứng năm 2024 chỉ đạt khoảng 28,2-31,7 tỷ USD.

Khoảng cách lớn giữa nhu cầu và nguồn lực khiến việc huy động đầu tư tư nhân trở nên cấp thiết. Các doanh nghiệp cũng mong muốn chính phủ đưa ra chính sách ổn định, khuôn khổ pháp lý rõ ràng và tín hiệu đầu tư nhất quán để có thể triển khai các dự án về điện khí hóa, năng lượng tái tạo và thích ứng khí hậu.

Tổng thư ký Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) John Denton cho rằng, COP31 cần vượt ra ngoài những sáng kiến tự nguyện, hướng tới thiết lập các điều kiện cụ thể hơn cho đầu tư. Đối với các nước đang phát triển, điều này đặc biệt quan trọng bởi nhiều dự án thích ứng vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận vốn, dù mức độ ảnh hưởng trước thiên tai và thời tiết cực đoan ngày càng lớn.

COP31 diễn ra sau một năm ghi nhận nhiều đợt lũ lụt nghiêm trọng, nắng nóng chết người và hạn hán kéo dài. Những diễn biến này cho thấy biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ xa vời mà đang tác động trực tiếp đến sinh mạng, hạ tầng và nền kinh tế.

Thành công của hội nghị vì thế không chỉ được đo bằng số lượng cam kết được đưa ra, mà còn phụ thuộc vào khả năng thống nhất các biện pháp thực hiện, nguồn tài chính và lộ trình cắt giảm phát thải đáng tin cậy.

Trong bối cảnh xung đột, an ninh năng lượng và công nghệ đang định hình lại các ưu tiên toàn cầu, COP31 sẽ là phép thử đối với khả năng duy trì hợp tác khí hậu và thu hẹp khoảng cách giữa tham vọng với hành động thực tế.