Phân loại rác từ mỗi nhà, giảm mê-tan từ mỗi ngày

Từ việc phân loại rác ngay trong mỗi gia đình đến tổ chức thu gom và xử lý theo từng nhóm, Nhật Bản cho thấy giảm chất thải không chỉ là nhiệm vụ của ngành môi trường mà cần trở thành thói quen của cả cộng đồng. Với Việt Nam, kinh nghiệm này đặc biệt có ý nghĩa trong việc quản lý rác hữu cơ, hạn chế chôn lấp và giảm phát thải khí mê-tan.

Bắt đầu từ thói quen phân loại rác trong mỗi gia đình

Ở Nhật Bản, việc bỏ rác không đơn giản là gom tất cả vào một chiếc túi rồi mang ra điểm tập kết. Tùy quy định của từng địa phương, người dân phải phân loại rác thành các nhóm như giấy, chai lọ, lon kim loại, nhựa, rác cháy được và rác không cháy được. Lịch thu gom, cách đóng gói và địa điểm bỏ từng loại rác cũng được hướng dẫn cụ thể để người dân thực hiện.

Phối cảnh dự án Nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt cụm Long Xuyên dự kiến hoàn thành, đưa vào vận hành từ ngày 15/7/2027. Ảnh: Thanh Sang – TTXVN.

Thoạt nhìn, việc phải rửa sạch chai lọ, tách riêng bao bì hay ghi nhớ ngày đổ từng loại rác có vẻ khá cầu kỳ. Nhưng khi được hướng dẫn rõ ràng và thực hiện thường xuyên, những việc nhỏ này dần trở thành một phần của sinh hoạt hằng ngày. Rác không còn là thứ được vứt đi cho xong, mà là những nhóm vật liệu cần được xử lý theo cách khác nhau.

Cách làm này gắn với triết lý 3R mà Nhật Bản thúc đẩy trong nhiều năm: giảm thiểu chất thải, tái sử dụng và tái chế. Thay vì chỉ tập trung xử lý khi rác đã được đưa đến bãi tập kết, việc quản lý bắt đầu từ khâu sản xuất, mua sắm và sử dụng. Người dân được khuyến khích hạn chế đồ dùng một lần, sử dụng sản phẩm lâu bền và phân loại những vật liệu còn khả năng tái chế.

Một điểm quan trọng khác là rác hữu cơ, đặc biệt là thức ăn thừa, cần được quan tâm đúng mức. Trong túi rác sinh hoạt hằng ngày, những phần cơm thừa, rau củ hỏng hay thức ăn bỏ đi thường bị trộn lẫn với túi nilon, giấy và các loại vật liệu khác. Khi chất hữu cơ phân hủy trong điều kiện thiếu ôxy, chẳng hạn tại những bãi chôn lấp, khí mê-tan có thể hình thành và thoát ra môi trường. Vì vậy, giảm lượng thức ăn bị bỏ phí, phân loại riêng rác thực phẩm và đưa chúng đến những phương thức xử lý phù hợp có thể góp phần hạn chế phát thải từ khâu xử lý chất thải. 

Kinh nghiệm này cho thấy phân loại rác không chỉ nhằm giúp đường phố sạch hơn. Nếu được kết nối với hệ thống thu gom và xử lý phù hợp, đây còn là bước đầu để biến rác thành tài nguyên, giảm lượng chất thải phải chôn lấp và góp phần kiểm soát khí nhà kính.

Việt Nam cần xây dựng chuỗi xử lý rác đồng bộ

Tại Việt Nam, việc phân loại rác tại nguồn đã có cơ sở pháp lý trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Theo quy định, rác sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân được phân thành ba nhóm chính: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Như vậy, Việt Nam đã có định hướng quan trọng để chuyển từ cách thu gom rác lẫn lộn sang quản lý theo từng nhóm. Tuy nhiên, để quy định thực sự đi vào đời sống, việc tuyên truyền và vận động người dân cần đi cùng với hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý tương ứng.

Rác thải sinh hoạt chưa qua xử lý được đổ trực tiếp tại bãi rác. Ảnh: Đức Thọ – TTXVN

Đối với rác thực phẩm, Việt Nam có thể ưu tiên các mô hình phù hợp với điều kiện từng khu vực. Ở nơi có diện tích và điều kiện kỹ thuật thích hợp, một phần rác hữu cơ có thể được xử lý bằng phương pháp ủ để tạo phân bón. Tại các chợ, nhà hàng, bếp ăn tập thể hoặc cơ sở chế biến thực phẩm, việc phân loại riêng và thu gom lượng lớn chất thải hữu cơ có thể giúp tổ chức xử lý hiệu quả hơn. Những nguồn nguyên liệu phù hợp cũng có thể được xem xét để sản xuất khí sinh học trong hệ thống được thiết kế và vận hành an toàn.

Bên cạnh đó, việc giảm rác từ đầu nguồn cần được coi trọng không kém tái chế. Mỗi gia đình có thể bắt đầu bằng cách mua thực phẩm vừa đủ, bảo quản đúng cách để tránh hư hỏng, tận dụng thức ăn còn an toàn và hạn chế sử dụng các sản phẩm dùng một lần. Các cửa hàng, siêu thị, nhà hàng cũng có thể cải thiện khâu dự trữ, phân phối và quản lý thực phẩm để giảm lượng hàng bị bỏ đi.

Giảm phát thải mê-tan từ rác thải không thể chỉ trông chờ vào một công nghệ xử lý hay một chiến dịch tuyên truyền ngắn hạn. Đó là quá trình kết nối nhiều mắt xích: giảm lượng rác phát sinh, phân loại đúng, thu gom riêng, tái sử dụng, tái chế và xử lý phần còn lại theo phương pháp phù hợp. Khi các khâu này vận hành đồng bộ, lượng chất thải phải chôn lấp có thể giảm, đồng thời những nguồn tài nguyên còn giá trị được tận dụng tốt hơn.

Từ kinh nghiệm của Nhật Bản, Việt Nam có thể bắt đầu bằng những việc rất gần gũi: giúp mỗi gia đình biết cách phân loại rác, bảo đảm rác đã phân loại được thu gom đúng cách và tạo đầu ra cho các vật liệu có thể tái sử dụng. Khi người dân nhìn thấy công sức của mình tạo ra thay đổi thực sự, việc phân loại rác sẽ không còn là nghĩa vụ mang tính hình thức, mà dần trở thành thói quen trong đời sống.

Và khi rác được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên cần quản lý, thay vì thứ chỉ cần đưa đi thật xa, hành trình giảm phát thải mê-tan cũng sẽ bắt đầu từ chính căn bếp, khu dân cư và mỗi chuyến xe thu gom hằng ngày.