Hồi sinh 'thủ phủ tôm hùm' ở Đắk Lắk: Đừng chỉ cứu một vụ tôm

Buổi chiều, ông Sáu ngồi trên chiếc ghế nhựa thấp ở đầu bè. Trước mặt ông là cuộn dây neo đã sờn, mấy đoạn lưới cũ cuộn thành khoanh và chiếc điện thoại nứt góc màn hình. Gần như ngày nào ông cũng dùng chiếc máy ấy để hỏi giá tôm, gọi người mua, người bán thức ăn hoặc hỏi xem ngoài vịnh hôm nay gió thế nào.

Ông rót chén trà, nhìn sang chiếc bè bên cạnh. Người hàng xóm đang lúi húi thay lưới. “Làm lại à?”, ông Sáu hỏi. “Ừ, tính thả thêm”, người kia đáp. “Thêm bao nhiêu?”, ông Sáu hỏi tiếp. Người kia cười, nói một con số.

Sau thiên tai, người nuôi tôm “làm lại”.

Ông Sáu không cười theo. Ông nhìn ra những dãy lồng nối nhau trên mặt vịnh. Có chỗ hai bè sát nhau đến mức từ nơi ông ngồi có thể nhìn rõ người hàng xóm buộc lưới. Chén trà trước mặt đã nguội quá nửa.

Ông từng nghĩ có thêm lồng là có thêm tiền. Vụ trước có lãi, người ta làm lồng mới; hàng xóm mua thêm bè, mình cũng khó ngồi yên. Cách tính ấy từng giúp không ít gia đình ở Sông Cầu dựng nhà, nuôi con ăn học.

Sau những mùa tôm chết, nước đổi màu và trận lũ cuối tháng 11/2025 cuốn đi phần lớn tài sản của nhiều hộ, ông bắt đầu nghĩ có lẽ phải bớt lồng thì nghề mới còn đường sống. Nghĩ vậy nhưng làm không dễ, bởi những chiếc lồng cũng đã nuôi gia đình ông suốt nhiều năm.

Thiên tai đã lấy đi nhiều tài sản của người dân trên Vịnh Xuân Đài.

Người hàng xóm vẫn buộc lưới. Ông Sáu nhìn sang rồi nói, gần như tự hỏi mình: “Nhưng bảo người ta bớt lồng, họ sống bằng gì?”. Sau mỗi chiếc lồng là một gia đình. Sau một vùng nuôi quá dày là hàng nghìn người đang sống nhờ biển.

Ở Sông Cầu, làm lại sau lũ không chỉ là thay lưới, đóng bè, mua con giống. Có nhà phải tính lấy vốn ở đâu, sẽ đặt lồng chỗ nào, bán tôm cho ai để còn tiền nuôi vụ tiếp theo. Người mất nhiều lồng cũng cần biết nếu lại gặp thiên tai, thiệt hại của mình sẽ được ghi nhận ra sao. Và nếu quay lại biển, phải quay lại bằng cách nào để không lặp lại cái vòng đã khiến họ trắng tay?

Ông Sáu không muốn bỏ biển. Hơn hai mươi năm gắn với con tôm hùm, ông đã sống qua cả những vụ được giá lẫn những vụ thất bát. Sau những mùa như thế, ông vẫn nghĩ đời mình gắn với những chiếc lồng. Điều thay đổi không phải tình yêu với nghề, mà là cách ông nhìn chiếc lồng.

Bây giờ, khi nhìn một chiếc lồng, ông nghĩ cả đến chỗ đặt lồng, khoảng cách với bè bên cạnh, dòng nước, lúc bão đến và nơi con tôm sẽ được bán sau ngày kéo lên. Báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk nêu hướng sắp xếp lại lồng bè tại các đầm, vịnh, vùng ven bờ; từng bước phát triển nuôi ở vùng biển mở, sử dụng vật liệu mới và nghiên cứu nuôi tôm hùm trên bờ.

Với người nuôi, mỗi hướng đi ấy gắn với một khoản phải trả. Ra vùng biển mở, ai đầu tư chiếc bè chịu được sóng? Đổi vật liệu lồng, lấy vốn ở đâu? Giảm số lồng, phần thu nhập thiếu đi sẽ được bù bằng cách nào? Người bắt đầu một nghề mới có thể dám thử, còn người đang nuôi cả gia đình bằng chiếc bè phải tính rất kỹ trước khi bỏ cách làm cũ.

Câu hỏi ấy không chỉ của ông Sáu hay người hàng xóm đang buộc lưới. Đó cũng là câu hỏi đặt ra với nghề nuôi tôm hùm ở Đắk Lắk sau những đợt thiên tai và nhiều năm phát triển nóng.

Tiến sĩ Võ Văn Nha, Viện trưởng Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản III, cho biết theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, số lồng bè đã giảm từ khoảng 197.000 xuống còn khoảng 153.000 lồng tính đến tháng 7/2026; điều quan trọng tiếp theo là phải xác định lượng tôm thực tế mỗi vùng có thể nuôi mà vẫn bảo đảm chất lượng nước, đáy biển và khả năng kiểm soát dịch bệnh.

Theo ông Nha, cách quản lý không nên chỉ dừng ở việc đếm số lồng, bởi hai vùng có cùng số lồng chưa chắc chịu được lượng tôm như nhau. Điều cần xác định là sinh khối tôm hùm có thể duy trì ở từng vùng nước, căn cứ vào điều kiện môi trường và sức chịu tải của hệ sinh thái; nói cách khác, người nuôi không thể tự quyết định quy mô chỉ theo số vốn mình có hoặc kỳ vọng vào giá bán.

“Để xác định giới hạn ấy, địa phương cần có dữ liệu về dòng chảy, độ sâu, ôxy hòa tan, nhiệt độ, độ mặn, khí độc và lượng chất hữu cơ trong nước, dưới đáy biển; đồng thời đối chiếu với lịch sử dịch bệnh, mức độ thiệt hại, nguy cơ sóng lớn, bão, nước ngọt từ mưa lũ tràn về cũng như các hoạt động khác đang sử dụng vùng biển. Từ những căn cứ đó mới có thể phân định khu vực được tiếp tục nuôi có kiểm soát, khu vực phải giảm mạnh mật độ và nơi cần chuyển sang sinh kế khác”, ông Nha nói.

Ông Nha khuyến cáo, cách phân vùng này cũng không thể làm một lần rồi để nguyên trên bản đồ. Khi mật độ được giảm ở nơi môi trường suy thoái, cơ quan chuyên môn cần tiếp tục quan trắc, đánh giá lại và chỉ điều chỉnh quy mô khi dữ liệu cho thấy vùng nước đã đáp ứng yêu cầu. Nếu thiếu cơ chế theo dõi và ngăn tái tăng lồng ở nơi quá tải, những thay đổi hôm nay có thể bị đảo ngược khi giá tôm lên, người nuôi lại tìm cách mở rộng sản xuất.

Nhìn từ chiếc bè của ông Sáu, giới hạn sinh khối hay sức chịu tải nghe có vẻ là chuyện của cơ quan quản lý và nhà khoa học, nhưng kết quả đánh giá sẽ quyết định một hộ được nuôi ở đâu, nuôi đến mức nào và có phải rời nghề hay không. Vì vậy, việc phân vùng cần đi cùng tiêu chí rõ ràng, công khai dữ liệu và có cách để người dân biết vì sao khu vực của mình phải giảm lồng, thời gian chuyển đổi bao lâu, cũng như được hỗ trợ thế nào trong quá trình ấy.

Theo tài liệu của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, toàn tỉnh hiện có khoảng 153.000 lồng nuôi tôm hùm trên gần 2.000 ha. Định hướng đến năm 2030 là khoảng 1.000 ha vùng nuôi thương phẩm với 48.000 lồng. Báo cáo cũng thừa nhận nghề nuôi phát triển tự phát, việc quản lý ở một số địa phương chưa chặt chẽ, khiến diện tích và số lồng bè cao hơn nhiều lần so với quy hoạch.

Đặt hai con số cạnh nhau, người ta dễ nghĩ đến một phép trừ. Nhưng nghề nuôi không phải một phép trừ. Nếu bớt lồng mà không tạo ra cách kiếm sống khác, người mất trước tiên là người nuôi. Điều người dân cần biết là vùng nào phải chuyển, làm trong bao lâu và họ sống bằng gì trong thời gian ấy.

Người nuôi tôm kiểm tra lồng để “tái đàn”.

Tiến sĩ Võ Văn Nha cũng đề cập đến một hướng khác là phát triển các cụm nuôi biển hở ở những khu vực phù hợp bên ngoài đầm Cù Mông và vịnh Xuân Đài. So với vùng nước kín, nơi có điều kiện trao đổi nước tốt có thể giúp hạn chế tích tụ chất hữu cơ và giảm áp lực môi trường; tuy nhiên, đưa lồng ra biển hở không đơn giản là kéo bè đi xa hơn, bởi sóng, gió, dòng chảy, việc chăm sóc và chi phí hậu cần đều khắc nghiệt hơn.

Theo ông Nha, chỉ những khu vực đáp ứng yêu cầu về độ sâu, nền đáy, dòng chảy và khả năng trao đổi nước mới nên được lựa chọn để thí điểm. Khung lồng, lưới, vật liệu và hệ thống neo phải được kiểm chứng với điều kiện sóng gió cụ thể của từng vùng; việc cung ứng thức ăn, bảo trì, thu hoạch, bảo quản và ứng cứu cũng phải được tính cùng với thiết kế lồng. Sau khi mô hình thử nghiệm chứng minh được hiệu quả kỹ thuật và kinh tế mới tính đến việc mở rộng, chứ không thể mặc định toàn bộ lồng bè ven bờ đều có thể chuyển ra biển hở.

“Bởi vậy, chuyển vùng nuôi cần được xem là một phương án có điều kiện, không phải lời giải duy nhất cho mọi hộ. Ở nơi dòng chảy yếu, nước nông, chất hữu cơ tích tụ hoặc dịch bệnh tái diễn, việc giảm mật độ có thể phải thực hiện trước; tại khu vực có rủi ro thiên tai cao, gần nguồn thải hoặc không còn phù hợp với nuôi tôm hùm, địa phương cần tính đến sinh kế thay thế. Trong khi đó, những vùng đủ điều kiện duy trì sản xuất phải được quản lý bằng giới hạn sinh khối và giám sát môi trường thường xuyên”, ông Nha nói.

Cùng với việc sắp xếp lại vùng nuôi là yêu cầu thay đổi chiếc lồng và cách nuôi. Vật liệu như HDPE, thiết kế phù hợp với độ sâu và điều kiện biển, thiết bị theo dõi ôxy hòa tan, nhiệt độ, độ mặn cùng hệ thống cảnh báo có thể giúp người nuôi chủ động hơn trước biến động môi trường; quản lý thức ăn, mật độ thả và dịch bệnh tốt hơn cũng góp phần nâng tỷ lệ sống, giảm chi phí trên mỗi kilôgam tôm thương phẩm.

Nhưng công nghệ không tự tạo ra hiệu quả nếu người nuôi không có vốn, không được hướng dẫn và không nhận được cảnh báo kịp thời để điều chỉnh.

Tôm hùm ở Sông Cầu có độ ngọt thịt nhất định.

Ông Sáu từng cầm thử miếng vật liệu mới được giới thiệu để làm lồng. Ông xoay trong tay, gõ nhẹ lên mặt vật liệu rồi hỏi giá. Nghe xong, ông im lặng. Ông đang tính nếu thay toàn bộ những chiếc lồng hiện có sẽ tốn bao nhiêu; nếu vay ngân hàng, mỗi tháng trả bao nhiêu; nếu mùa đầu thất bại, lấy gì trả nợ. Ông nói một câu rất đời: “Cái này tốt thì tôi biết. Nhưng tiền đâu?”.

Trong báo cáo, Sở kiến nghị xây dựng chính sách hỗ trợ chuyển từ nuôi biển truyền thống sang nuôi biển công nghiệp; hỗ trợ hạ tầng, đào tạo người làm nghề, con giống và xúc tiến đầu tư, thương mại.

Đây là hướng để người dân có điều kiện nuôi khác đi, thay vì tự mua lồng mới rồi tiếp tục chịu mọi rủi ro như cũ. Nhưng đó mới là kiến nghị; câu hỏi “tiền đâu” của ông Sáu vẫn đang chờ lời đáp.

Tiền thay lồng là một phần câu chuyện. Ông Sáu còn phải mua thức ăn từng ngày và chờ người mua báo giá, như những người nuôi tôm khác ở Sông Cầu. Tôm chết, nhà mình chịu. Giá xuống, nhà mình chịu. Bão đến, nhà mình chịu.

Đó là cách nhiều hộ đã làm nghề từ khi chỉ có vài chiếc lồng. Khi cả vùng có hàng vạn lồng, một hộ tự thu xếp con giống, theo dõi nước, tìm đầu ra và gánh thiệt hại rất khó chuyển sang cách nuôi mới chỉ bằng quyết tâm của mình.

Tài liệu của Sở đề xuất phát triển tổ hợp tác, hợp tác xã, tổ đồng quản lý và liên kết giữa người nuôi với doanh nghiệp. Một hợp tác xã lập ra cho có tên không giúp con tôm bán được giá hơn.

Nếu đứng ra mua chung vật tư, kiểm soát con giống, thống nhất lịch thả nuôi, theo dõi môi trường, tập hợp sản lượng và đàm phán với doanh nghiệp, nó mới giải được những việc từng hộ khó làm riêng. Một người nuôi khó mời một doanh nghiệp lớn về mua tôm thường xuyên; vài chục hộ có cùng tiêu chuẩn và lịch bán thì có cơ sở để thương lượng.

Câu chuyện liên kết để chế biến, xuất khẩu tôm không thể dừng ở chiếc bè.

Gom người nuôi lại vẫn chưa đủ. Phần lớn tôm hùm hiện được bán sống, nguyên con, chủ yếu sang Trung Quốc. Theo báo cáo của Sở, trên địa bàn có hai doanh nghiệp xuất khẩu chính ngạch sang thị trường này, với sản lượng khoảng 1.000 tấn/năm; chưa có nhà máy thu mua, chế biến tôm hùm xuất khẩu. Khi tôm phải bán sống và chỉ có ít đường ra, một nhóm hộ đông hơn cũng khó tự quyết được giá.

Vì vậy, chuyện liên kết không thể dừng ở chiếc bè. Người nuôi cần doanh nghiệp nhận hàng và thêm thị trường cho những sản phẩm có thể chế biến. Mã số cơ sở nuôi là một phần “căn cước” của con tôm; đi cùng nó phải có hồ sơ con giống và quá trình nuôi.

Khi người mua biết tôm đến từ đâu, được nuôi thế nào, sản phẩm có thêm cơ hội vào những thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn, người nuôi có thêm quyền lựa chọn. Hợp tác xã có thể tập hợp người nuôi, nhưng việc tìm người mua và đầu tư chế biến phải có doanh nghiệp tham gia. Nếu không, con tôm vẫn rời bè nguyên con, còn người nuôi tiếp tục chờ một cuộc gọi báo giá.

Đây là chỗ giải pháp của tỉnh bắt đầu chạm vào đời sống của người nuôi. Tỉnh Đắk Lắk cũng đang rà soát, điều chỉnh đề án phát triển nuôi trồng thủy sản phù hợp với mô hình chính quyền 2 cấp; xây dựng quy chế quản lý và sử dụng chỉ dẫn địa lý “Phú Yên” cho sản phẩm tôm hùm bông thay thế quy định trước đây. Cùng với đó là định hướng xây dựng chỉ dẫn địa lý cho tôm hùm bông Đắk Lắk, kiểm soát chặt nguồn giống nhập khẩu và xử lý cơ sở nhập giống không rõ nguồn gốc, không có giấy kiểm dịch.

Những việc ấy nghe có vẻ xa chiếc bè, nhưng lại quyết định chiếc bè bán được gì. Khi có mã số cơ sở nuôi, có hồ sơ nguồn gốc, có quy trình nuôi và sản lượng đủ lớn, con tôm mới có thêm cơ hội bước vào những thị trường yêu cầu tiêu chuẩn cao hơn. Khi có thêm doanh nghiệp tham gia, người nuôi mới bớt phụ thuộc vào một cuộc gọi báo giá.

Báo cáo của tỉnh cũng đề nghị hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu tìm kiếm, mở rộng thị trường để tránh tình trạng bị ép giá; đồng thời kiến nghị chính sách hỗ trợ thí điểm bảo hiểm nuôi biển, chuyển từ mô hình truyền thống sang nuôi biển công nghiệp, đào tạo nhân lực, hỗ trợ giống, hạ tầng và xúc tiến đầu tư, thương mại. Đây là những phần việc mà một hộ nuôi không thể tự làm, dù họ có kinh nghiệm đến đâu.

Dưới góc nhìn chuyên gia, TS Võ Văn Nha cho rằng muốn cắt vòng luẩn quẩn thiệt hại, vay nợ rồi dựng lại đúng mô hình cũ, phải làm đồng thời ba việc: kiểm soát mật độ và tổng sinh khối theo sức chịu tải từng vùng; thay đổi cách hỗ trợ vốn sau thiên tai, dịch bệnh để nguồn tiền không chỉ khôi phục quy mô cũ; và nâng hiệu quả trên mỗi lồng bằng công nghệ, quy trình nuôi, quản lý thức ăn, kiểm soát dịch bệnh và phối hợp giám sát môi trường. Mục tiêu không phải buộc mọi hộ giảm lồng bằng mọi giá, mà là tạo điều kiện để họ có thể sống được với quy mô phù hợp hơn.

Điều đó đòi hỏi chính sách không thể áp một cách hỗ trợ cho tất cả. Theo đề xuất của ông Nha, những hộ còn khả năng đầu tư có thể được tiếp cận tín dụng gắn với phương án giảm số lồng, nâng cấp công nghệ và cải thiện quản lý; các hộ vốn mỏng nhưng còn điều kiện tiếp tục nuôi cần được kết nối vào hợp tác xã hoặc tổ sản xuất để cùng tiếp cận dịch vụ quan trắc, kỹ thuật, con giống, thức ăn và đầu ra. Với những hộ ở vùng không còn phù hợp hoặc không đủ khả năng tiếp tục, cần xem xét cơ cấu, giãn nợ, đào tạo nghề, hỗ trợ sinh kế khác hoặc phương án thu hồi lồng.

“Nguyên tắc quan trọng là vốn hỗ trợ phải gắn với một phương án nuôi an toàn hơn, thay vì trở thành khoản tiền giúp người dân dựng lại nguyên trạng. Nếu sau mỗi trận lũ, người nuôi lại vay tiền để khôi phục số lồng cũ, còn vùng nước vẫn quá tải và cách quản lý không thay đổi, khoản hỗ trợ có thể chỉ giúp vòng luẩn quẩn tiếp tục thêm một chu kỳ”, TS Nha nhấn mạnh.

Chiều xuống, những dãy bè trên mặt vịnh bắt đầu chìm vào màu nước sẫm. Ông Sáu vẫn ngồi ở đầu bè, trước mặt là những chiếc lồng đã sửa lại sau trận lũ. Sau mỗi trận thiên tai, dựng lại một chiếc bè không khó bằng việc dựng lại niềm tin rằng lần này nghề sẽ khác.

Ông Sáu nhìn ra mặt vịnh. Những chiếc lồng vẫn còn đó. Nhưng câu chuyện của “vàng biển” từ đây không còn là làm thêm bao nhiêu lồng, mà là làm thế nào để một chiếc lồng có thể tồn tại lâu hơn, một vùng biển khỏe hơn và một gia đình không phải bắt đầu lại từ con số không sau mỗi trận lũ.

Con tôm tự nó không phải vàng. Nó chỉ thành “vàng biển” khi phía sau là một vùng biển đủ khỏe để tiếp tục nuôi, người nuôi đủ sống để bám nghề và một thị trường đủ rộng để họ không bị ép vào một cửa ra.

Mời quý độc giả theo dõi lại các kỳ: