Hơn 5 tỷ USD xuất khẩu hạt điều và bài toán hiệu quả kinh tế

Chế biến hạt điều. (Nguồn: TTXVN)

Mặt hàng điều Việt Nam lần đầu tiên đạt dấu mốc xuất khẩu vượt mốc 5 tỷ USD. Tuy nhiên, con số ấn tượng này chưa gắn liền với hiệu quả kinh tế mà các doanh nghiệp xuất khẩu nhận được. Đây là bài toán mà ngành hàng điều đang tìm lời giải để vị trí “số 1 thế giới” về xuất khẩu mang ý nghĩa trọn vẹn.

Liên tiếp lập kỷ lục

Theo số liệu của Cục Hải quan, xuất khẩu hạt điều năm 2025 ước đạt 766.600 tấn, mang về hơn 5,2 tỷ USD, chỉ tăng 5,7% về lượng nhưng tăng đến 20,4% về trị giá so với năm trước. Cú bứt phá này đã đưa hạt điều liên tục thiết lập kỷ lục mới về kim ngạch xuất khẩu, khẳng định vị thế ngày càng vững chắc trong cơ cấu xuất khẩu nông sản của Việt Nam.

Một điểm đáng chú ý trong cơ cấu thị trường xuất khẩu năm 2025 là sự thay đổi lớn. Lần đầu tiên, Trung Quốc vượt Hoa Kỳ để trở thành thị trường xuất khẩu hạt điều lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch đạt 1,115 tỷ USD.

Hoa Kỳ xếp vị trí thứ hai với 975 triệu USD, trong khi Hà Lan đứng thứ ba với 495 triệu USD. Sự dịch chuyển này phản ánh xu hướng tiêu thụ gia tăng tại khu vực châu Á, đồng thời cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của doanh nghiệp Việt Nam trước biến động thị trường toàn cầu.

Theo Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), kết quả xuất khẩu năm 2025 đã vượt xa kỳ vọng ban đầu. Mục tiêu đề ra cho cả năm là 4,7 tỷ USD, song thực tế kim ngạch đã cao hơn 500 triệu USD, cho thấy sức bật mạnh mẽ của cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh thương mại quốc tế còn nhiều bất ổn.

Thành quả này không chỉ mang ý nghĩa về mặt con số, mà còn mở ra triển vọng tích cực cho năm 2026, khi ngành điều xác định rõ định hướng nâng cao giá trị gia tăng, giảm dần sự lệ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và hướng tới phát triển bền vững.

Những kết quả đạt được là sự tổng hòa của nhiều yếu tố, từ điều hành chính sách linh hoạt, cải tiến quy trình sản xuất, đầu tư bài bản vào công nghệ cho đến khả năng thích ứng nhanh của doanh nghiệp trước biến động thị trường.

Ông Phạm Văn Công, Chủ tịch Vinacas nhấn mạnh, tăng trưởng xuất khẩu năm 2025 đã phản ánh rõ nét quá trình chuyển đổi của ngành điều Việt Nam, từ một lĩnh vực gắn với mục tiêu an sinh xã hội và xóa đói giảm nghèo trở thành ngành hàng tỷ USD, hiện diện tại hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.

“Ứng dụng khoa học-công nghệ được xem là yếu tố then chốt thúc đẩy sự phát triển của ngành điều. Trước năm 2010, hoạt động chế biến điều tại Việt Nam chủ yếu dựa vào lao động thủ công, năng suất thấp và chi phí cao. Từ năm 2010-2011 khi dự án khoa học-công nghệ về chế tạo máy tự động tách vỏ cứng và bóc vỏ lụa được đưa vào vận hành, ngành điều bước sang giai đoạn phát triển mới với hiệu quả sản xuất cao hơn, chất lượng ổn định hơn và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng tốt hơn. Nhờ đẩy mạnh cơ giới hóa và tự động hóa, hạt điều Việt Nam từng bước khẳng định sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu, đặc biệt tại những thị trường khó tính như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc và Nhật Bản,” ông Phạm Văn Công thông tin.

Làm chủ vai trò điều tiết thị trường

Dù liên tục lập kỷ lục mới về doanh số xuất khẩu, thách thức lớn nhất hiện nay của ngành điều chính là bài toán nguồn nguyên liệu. Mỗi năm, các nhà máy trong nước cần trên 3 triệu tấn điều thô, trong khi nguồn cung nội địa chỉ đáp ứng khoảng 10%.

Chỉ tính riêng năm 2025, Việt Nam nhập khẩu hơn 2,9 triệu tấn hạt điều thô, trị giá khoảng 4,5 tỷ USD. Sự phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu bên ngoài khiến ngành điều dễ bị tổn thương trước những thay đổi về chính sách xuất khẩu và biến động thị trường của các quốc gia cung ứng.

Ông Vũ Thái Sơn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Long Sơn, Chủ tịch Hội Điều tỉnh Đồng Nai nêu nghịch lý: Mặc dù kim ngạch xuất khẩu năm 2025 vượt xa mục tiêu đề ra vẫn có rất nhiều doanh nghiệp xuất khẩu điều thua lỗ và phải đóng cửa, đặc biệt là các doanh nghiệp quy mô nhỏ.

Lý giải việc nhiều người kinh doanh điều “thua trên thế thắng,” ông Vũ Thái Sơn cho rằng, vấn đề lớn nằm ở nguyên liệu. Phần lớn doanh nghiệp chế biến ở nước ta mua điều thô từ châu Phi và Campuchia, tuy nhiên thời gian gần đây các quốc gia châu Phi thay đổi chính sách xuất khẩu, áp dụng giá sàn với điều thô xuất khẩu để hỗ trợ nông dân bản địa khiến giá nguyên liệu tăng cao.

Bộ sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao từ hạt điều của Việt Nam. (Ảnh: TTXVN)

Mặt khác, các doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn tâm lý tranh mua ngay từ đầu vụ, góp phần đẩy giá điều thô lên dù dự báo sản lượng luôn dồi dào. Mua nguyên liệu sớm khi giá cao, đến khi hàng cập cảng Việt Nam giá nguyên liệu giảm, giá điều nhân cũng giảm. Doanh nghiệp rơi vào tình thế càng xuất khẩu nhiều càng lỗ.

Theo ông Vũ Thái Sơn, nhu cầu tiêu dùng hạt điều năm 2026 và những năm tiếp theo có xu hướng gia tăng ở nhiều thị trường như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga và các nước Bắc Âu và cả tại ASEAN. Giới trẻ hiện nay không chỉ tiêu thụ hạt điều mà còn ưa chuộng các sản phẩm bơ, sữa từ hạt điều.

“Với lợi thế về công nghệ chế biến, Việt Nam có khả năng điều tiết thị trường điều toàn cầu nếu xây dựng chiến lược sản xuất hợp lý; tránh tình trạng đổ xô mua nguyên liệu và xuất khẩu điều nhân theo số lượng lớn. Khi đó, hoạt động chế biến - xuất khẩu điều mới mang lại hiệu quả thực chất, không chỉ là doanh thu mà còn đảm bảo cả lợi nhuận và sự lớn mạnh của doanh nghiệp,” ông Vũ Thái Sơn nêu góc nhìn.

Để đảm bảo nền tảng phát triển lâu dài cho ngành hàng điều, Vinacas xác định phát triển vùng nguyên liệu trong nước là ưu tiên chiến lược. Hiện nay, diện tích trồng điều đang có xu hướng thu hẹp do cạnh tranh với nhiều loại cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao hơn.

Hiệp hội đã đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng chương trình khôi phục và mở rộng vùng trồng, đặc biệt tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, đồng thời nghiên cứu, chọn tạo giống điều mới có năng suất cao, chất lượng tốt để thay thế các vườn cây già cỗi. Việc tái canh cây điều cần được triển khai bài bản, có cơ chế hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và chính sách khuyến khích phù hợp, tương tự như chương trình tái canh càphê.

Song song đó, hiệp hội cũng định hướng doanh nghiệp phát triển mạnh các sản phẩm điều chế biến sâu, có giá trị gia tăng cao để khẳng định vị trí trong chuỗi giá trị điều toàn cầu.

Với sự hỗ trợ từ chính sách, nỗ lực đổi mới không ngừng của doanh nghiệp và việc ứng dụng công nghệ xuyên suốt chuỗi giá trị, ngành hàng điều Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục tiến xa hơn, không chỉ giữ vững vị thế dẫn đầu thế giới về chế biến mà còn tạo đột phá về giá trị và thương hiệu, đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế nông nghiệp quốc gia./.

(TTXVN/Vietnam+)