Hợp tác xã kết nối, nâng tầm chuỗi giá trị chè
Không dừng lại ở thu mua nguyên liệu, các hợp tác xã ngày càng khẳng định vai trò tổ chức sản xuất, đầu tư chế biến, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Thực tiễn từ HTX chè La Bằng cho thấy, liên kết đồng bộ các khâu trong chuỗi giá trị đang mở ra hướng phát triển bền vững cho ngành chè.

Tổ chức lại sản xuất, nâng cao giá trị
Một trong những hạn chế lâu nay của ngành chè Việt Nam là sản xuất còn phân tán, quy mô nhỏ, chất lượng nguyên liệu chưa đồng đều, tỷ trọng chè thô và chè phổ thông còn cao. Giá xuất khẩu bình quân trong nhiều năm chỉ dao động quanh mức 1.700 - 1.750 USD/tấn, thấp hơn đáng kể so với một số quốc gia có ngành chè phát triển và thương hiệu được định vị tốt trên thị trường quốc tế.
Thực trạng này cho thấy, nâng cao giá trị ngành chè không chỉ phụ thuộc vào điều kiện canh tác hay công nghệ chế biến mà trước hết đòi hỏi phải tổ chức lại phương thức sản xuất. Trong đó, HTX giữ vai trò tập hợp các hộ trồng chè, hình thành vùng nguyên liệu tập trung và thống nhất quy trình sản xuất. Thay vì mỗi hộ tự quyết định giống, kỹ thuật chăm sóc, thời điểm thu hái và phương thức tiêu thụ, các thành viên HTX có điều kiện phối hợp, tuân thủ tiêu chuẩn chung, tạo nguồn cung ổn định về số lượng và chất lượng.
Vai trò này được thể hiện rõ qua mô hình HTX chè La Bằng tại Thái Nguyên. Được thành lập từ năm 2006, HTX từng bước xây dựng vùng nguyên liệu và mở rộng liên kết với người dân địa phương. Sự ra đời của HTX đánh dấu bước chuyển trong tư duy sản xuất của người trồng chè: từ sản xuất riêng lẻ, tự tìm đầu ra sang liên kết, hợp tác để cùng xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.
Xác định chất lượng nguyên liệu là nền tảng nâng cao giá trị sản phẩm, HTX sớm chú trọng đổi mới phương thức sản xuất, hướng dẫn thành viên áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và kiểm soát quy trình canh tác. Từ năm 2012, HTX tiên phong áp dụng quy trình VietGAP, từng bước chuyển sang sản xuất theo hướng hữu cơ.
Cùng với nâng cao chất lượng, HTX tích cực tham gia các cuộc thi, hội chợ trong và ngoài tỉnh để quảng bá sản phẩm, tìm kiếm đối tác và mở rộng thị trường. Nỗ lực xây dựng thương hiệu đã mang lại những dấu ấn đáng ghi nhận. Đặc biệt, năm 2017, sản phẩm Đinh Tâm Trà của HTX được lựa chọn làm quà tặng các nguyên thủ quốc gia tại Hội nghị cấp cao APEC tổ chức ở Đà Nẵng. Đây không chỉ là niềm tự hào của các thành viên mà còn là dấu mốc quan trọng trong hành trình đưa thương hiệu chè La Bằng đến gần hơn với người tiêu dùng.
Từ 14 thành viên ban đầu, đến nay HTX chè La Bằng đã phát triển thành đầu mối tổ chức sản xuất, liên kết với gần 200 hộ dân, từng bước hình thành vùng nguyên liệu phục vụ chế biến và kinh doanh. Hiện HTX quản lý 30 ha chè, trong đó có 10 ha đạt tiêu chuẩn VietGAP, 17 ha sản xuất theo hướng hữu cơ và 6 ha đã được cấp mã vùng trồng.
Điểm nổi bật trong cách làm của HTX là không chỉ thu mua sản phẩm sau khi người dân thu hoạch mà chủ động tham gia tổ chức sản xuất ngay từ đầu vào. Thông qua hướng dẫn kỹ thuật, định hướng quy trình chăm sóc, thu hái và kiểm soát chất lượng, HTX giúp các hộ liên kết từng bước thay đổi tập quán canh tác, sản xuất theo tiêu chuẩn chung và đáp ứng yêu cầu thị trường. Nhờ đó, nguồn nguyên liệu được kiểm soát tốt hơn, chất lượng sản phẩm đồng đều hơn, đồng thời hạn chế tình trạng sản xuất tự phát, thiếu sự gắn kết giữa các hộ trồng chè.
Trong chuỗi liên kết này, HTX giữ vai trò trung tâm kết nối nông dân với các khâu chế biến và tiêu thụ. Người dân tập trung sản xuất nguyên liệu theo định hướng của HTX; HTX tổ chức kiểm soát chất lượng, tiếp nhận và chế biến sản phẩm, đồng thời đảm nhiệm việc xây dựng thương hiệu, quảng bá và tìm kiếm thị trường. Cách tổ chức này giúp khắc phục những hạn chế của sản xuất nhỏ lẻ, tạo sự gắn kết giữa các khâu và nâng cao khả năng chủ động trước những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Hoàn thiện chuỗi liên kết, lan tỏa lợi ích kinh tế và xã hội
Không dừng lại ở việc xây dựng vùng nguyên liệu, HTX chè La Bằng xác định chế biến là khâu quan trọng để gia tăng giá trị sản phẩm. Thay vì chủ yếu tiêu thụ chè búp khô thông thường, HTX đầu tư nhà xưởng rộng 1.000 m², trang bị hệ thống máy móc hiện đại, từng bước nâng cao năng lực chế biến và đa dạng hóa sản phẩm.
Hiện HTX cung cấp nhiều dòng chè từ phổ thông đến cao cấp như trà móc câu, trà tôm nõn, trà đinh. Trong đó, Thanh Hải Trà đã được công nhận OCOP 4 sao, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực và sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu tỉnh Thái Nguyên.
Để khai thác tốt hơn giá trị nguồn nguyên liệu, HTX còn nghiên cứu phát triển những sản phẩm mới như bột matcha trà xanh, kẹo lạc trà xanh, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng. Đặc biệt, dòng Đinh Tâm Trà có giá bán từ 5 - 10 triệu đồng/kg, trong khi trà móc câu, sản phẩm phổ biến nhất, dao động từ 300.000 - 500.000 đồng/kg. Sự đa dạng về chủng loại và phân khúc sản phẩm cho thấy HTX đã từng bước chuyển từ bán nguyên liệu sang chế biến, kinh doanh sản phẩm có thương hiệu, qua đó nâng cao giá trị gia tăng cho cây chè.
Song song với đầu tư chế biến, HTX chú trọng hoàn thiện hệ thống nhận diện thương hiệu, bao bì và tem truy xuất nguồn gốc. Mỗi sản phẩm khi đưa ra thị trường đều được đóng gói chuyên nghiệp, cung cấp thông tin rõ ràng về xuất xứ, góp phần tạo niềm tin với khách hàng. HTX cũng xây dựng không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm và thưởng trà, vừa quảng bá thương hiệu vừa tạo điều kiện để du khách tìm hiểu, trải nghiệm văn hóa trà Thái Nguyên.
Khi vùng nguyên liệu và năng lực chế biến từng bước được củng cố, HTX tiếp tục mở rộng khâu phân phối nhằm đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng. Đến nay, chè La Bằng đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước. Bên cạnh các kênh bán hàng truyền thống, HTX chủ động đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử như Lazada, Shopee, TikTok, đồng thời phát triển bán hàng qua website, Facebook để mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng trong và ngoài nước.
Nhờ tổ chức liên kết đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ, mỗi năm HTX đưa ra thị trường hàng chục tấn chè búp khô, đạt lợi nhuận khoảng 5 tỷ đồng trong năm 2024, tạo việc làm cho 20 lao động với mức thu nhập bình quân 9 - 10 triệu đồng/người/tháng. Những kết quả này cho thấy hiệu quả của mô hình HTX trong tập hợp nguồn lực, chủ động nguồn nguyên liệu, nâng cao năng lực chế biến và kết nối thị trường. Quan trọng hơn, lợi ích từ chuỗi liên kết không chỉ tập trung ở HTX mà còn lan tỏa tới các hộ trồng chè, người lao động và cộng đồng địa phương.
Từ hiệu quả của chuỗi liên kết sản xuất, kinh doanh, HTX chè La Bằng tiếp tục phát huy vai trò trong chuyển giao khoa học kỹ thuật, hỗ trợ các hộ dân nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và phát triển kinh tế. Thông qua hướng dẫn quy trình canh tác, áp dụng tiêu chuẩn an toàn và kết nối tiêu thụ, HTX giúp người trồng chè từng bước thay đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp đơn thuần sang tư duy kinh tế nông nghiệp, coi trọng chất lượng, thương hiệu và giá trị thị trường.
Việc tham gia chuỗi liên kết cũng tạo điều kiện để người dân chủ động hơn trong sản xuất, hạn chế rủi ro về đầu ra và nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Khi sản phẩm được chế biến sâu, có thương hiệu và thị trường tiêu thụ ổn định, giá trị cây chè được nâng lên, tạo thêm động lực để các hộ đầu tư phát triển sản xuất. Đây là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao thu nhập, tạo việc làm tại chỗ và thúc đẩy giảm nghèo bền vững tại vùng chè.
Không chỉ riêng La Bằng, hướng đi này đang được nhiều HTX tại các vùng chè trọng điểm như Thái Nguyên, Phú Thọ, Lâm Đồng quan tâm. Các mô hình như HTX chè Tuất Thoi, HTX Nông sản Phú Lương, HTX Tâm Trà Việt từng bước tham gia tổ chức sản xuất, phát triển sản phẩm và kết nối tiêu thụ. Việc hình thành các chuỗi liên kết giữa HTX với nông hộ và doanh nghiệp đang góp phần khắc phục tình trạng sản xuất manh mún, nâng cao tính ổn định của nguồn cung và tạo nền tảng phát triển ngành chè theo hướng hàng hóa.

