Houthi đã thay đổi hoàn toàn cục diện quân sự Biển Đỏ chỉ trong 5 ngày như thế nào?

Bờ biển Biển Đỏ của Yemen, hiện trong tay lực lượng Houthi, nằm trên tuyến đường vận chuyển khoảng 5% lượng dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu. (Ảnh minh họa)

Lực lượng Houthi đã kiểm soát Mokha, đảo Mayun và quần đảo Hanish, tạo thế áp đảo trên hành lang Bab el-Mandeb, tuyến vận chuyển khoảng 5% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Việc quân chính phủ rút khỏi các vị trí then chốt cho thấy đây là quá trình củng cố lãnh thổ, không phải một mặt trận có khả năng nhanh chóng đảo chiều.

Tàu thuyền vẫn đi qua Bab el-Mandeb, nhưng cán cân địa lý quân sự đã thay đổi. Houthi hiện kiểm soát các đảo, bờ biển và vị trí trung tâm của eo biển, nên có khả năng làm gián đoạn tuyến hàng hải trong thời gian rất ngắn.

Năm ngày làm thay đổi địa lý Biển Đỏ

Ngày 10/9, Houthi chiếm Mokha. Ngày 11-12/9, họ kiểm soát đảo Mayun sau khi quân chính phủ rút lui. Khoảng 13-14/9, Houthi tiếp quản Hanish sau khi lực lượng chính phủ liên kết với UAE rời quần đảo.

Đảo Mokha khống chế bờ biển, Mayun tạo bàn đạp trong điểm nghẽn, còn Hanish mở rộng tầm kiểm soát về phía bắc. Houthi vì thế đang kiểm soát cả một hành lang thay vì chỉ một điểm. Việc quân chính phủ rút lui thay vì giao tranh kéo dài cho thấy đây là quá trình củng cố lãnh thổ.

Theo EIA, Bab el-Mandeb vận chuyển khoảng 9,3 triệu thùng dầu/ngày trong năm 2023, tương đương khoảng 12% thương mại dầu đường biển toàn cầu. Đến quý I/2026, dầu thô và condensate phục hồi lên khoảng 5,4 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 5% tiêu thụ dầu toàn cầu.

Nhưng đây chưa phải bình thường hóa. LNG cũng gần như rời khỏi tuyến trong giai đoạn căng thẳng, trong khi các hãng tàu vẫn phải cân nhắc rủi ro và chi phí chuyển hướng.

Giải pháp vòng qua Mũi Hảo Vọng

Cách thích nghi chính là đi vòng Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình thêm khoảng 3.500 hải lý và 10-12 ngày. Với tàu chở dầu lớn, riêng nhiên liệu có thể phát sinh khoảng 1 triệu USD mỗi chuyến.

Giải pháp này vẫn hoạt động nhưng có giới hạn. Nếu lưu lượng tiến gần mức 9,3 triệu thùng/ngày của năm 2023, năng lực tàu và chi phí vận chuyển sẽ trở thành điểm nghẽn. Cape có thể hấp thụ cú sốc hiện tại, nhưng khó thay thế hoàn toàn Bab el-Mandeb khi dòng chảy phục hồi mạnh.

Phí bảo hiểm cho tàu qua nam Biển Đỏ và Bab el-Mandeb đã tăng từ khoảng 0,05-0,3% giá trị được bảo hiểm lên trên 1%; một số chuyến liên quan Ả Rập được báo cáo tới 3%. Với tàu dầu lớn, riêng bảo hiểm có thể làm chi phí tăng khoảng 1 triệu USD/chuyến.

Các hãng bảo hiểm cũng mở rộng vùng rủi ro cao tới Jeddah và Yanbu. Điều này cho thấy rủi ro xung đột không còn là vấn đề riêng của eo biển mà đã lan sang hạ tầng xuất khẩu Ả Rập.

Có hai cách nhìn: thị trường có thể thích nghi bằng cách chuyển hướng qua Cape, hoặc Bab el-Mandeb trở thành rủi ro cấu trúc do Houthi được Iran hỗ trợ. Các biện pháp đối phó của phương Tây có thể hạn chế hiệu quả tấn công, nhưng các cuộc tấn công gần đây vào Ả Rập Xê Út cho thấy xung đột vẫn có xu hướng mở rộng.

Kịch bản đáng ngại nhất: Hormuz và Bab el-Mandeb cùng bị gián đoạn

Bab el-Mandeb đặc biệt nguy hiểm nếu rủi ro đồng thời xuất hiện tại Hormuz. Hormuz thường vận chuyển khoảng 20 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 20% tiêu thụ dầu toàn cầu.

Đây là kịch bản có thể biến cú sốc khu vực thành hạn chế nguồn cung toàn cầu. Không có tuyến vòng Cape đủ lớn để thay thế đồng thời cả hai hành lang. Vì vậy, thị trường không nên xem Bab el-Mandeb và Hormuz là hai rủi ro hoàn toàn độc lập.

Biến số quan trọng nhất là liệu Yemen có ổn định trở lại hay không. Cuộc tiến công mới đã khiến ít nhất 125.000 người phải di dời kể từ đầu tháng 9.

Điểm khác biệt so với các chiến dịch hàng hải trước đây là Houthi hiện kiểm soát lãnh thổ. Một cơ sở bị tấn công có thể sửa chữa; lãnh thổ bị chiếm không có “thời gian khôi phục” rõ ràng. Chỉ khi sức ép quân sự và ngoại giao tạo ra một lệnh tạm ngừng hoạt động thực sự, quan điểm “có thể thích nghi” mới có cơ sở mạnh hơn.

Houthi đã biến Bab el-Mandeb từ rủi ro mang tính sự kiện thành một biến số cấu trúc của chuỗi cung ứng năng lượng Biển Đỏ. Ba chỉ báo cần theo dõi là phí bảo hiểm xung đột, chi phí vận chuyển qua Cape và mức độ rủi ro đối với xuất khẩu dầu Saudi qua Biển Đỏ.

Nếu phí bảo hiểm duy trì trên 1%, tuyến Cape tiếp tục được sử dụng rộng rãi và Jeddah/Yanbu vẫn nằm trong vùng rủi ro cao, thị trường đang xác nhận rằng mối đe dọa đã trở thành chi phí thường trực. Cho đến khi xuất hiện một sự tạm ngừng hoạt động rõ ràng của Houthi, nên coi Bab el-Mandeb là rủi ro cấu trúc, không phải một sự cố có thể nhanh chóng biến mất.