Mỹ kiểm soát lâu dài an ninh Greenland: Thỏa thuận mới có gì?

Theo Tổng thống Trump, thỏa thuận mới đạt được trao cho Mỹ quyền kiểm soát lâu dài đối với an ninh Greenland và “tất cả các nhu cầu khác”, mà không khiến Mỹ phải trả chi phí. Ảnh: THX/TTXVN

Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ đã đạt thỏa thuận với Đan Mạch, theo đó Washington được “quyền kiểm soát lâu dài” đối với an ninh Greenland và “tất cả các nhu cầu khác”. Tuy nhiên, thỏa thuận mới vẫn chưa đáp ứng mục tiêu mà ông Trump từng công khai nêu ra là Mỹ “sở hữu” hòn đảo này.

Ông Trump đưa ra tuyên bố trên hơn một năm sau khi đe dọa giành quyền kiểm soát vùng lãnh thổ tự trị Greenland thuộc Đan Mạch. Những tuyên bố đó từng gây căng thẳng trong NATO, liên minh an ninh mà cả Mỹ và Đan Mạch đều là thành viên.

Theo phía Đan Mạch, thỏa thuận dự kiến được ký trong tuần tới, bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York. Copenhagen nhấn mạnh nước này vẫn duy trì chủ quyền đối với Greenland. Thỏa thuận cũng sẽ phải được Quốc hội Đan Mạch và Quốc hội Greenland phê chuẩn.

Thỏa thuận bao gồm những gì?

Văn bản chính thức của thỏa thuận chưa được công bố. Tuy nhiên, theo ông Trump, thỏa thuận trao cho Mỹ quyền kiểm soát lâu dài đối với an ninh Greenland và “tất cả các nhu cầu khác”, mà không khiến Mỹ phải trả chi phí.

Ông Trump cho biết thỏa thuận ngăn các đối thủ của Mỹ thiết lập hiện diện quân sự hoặc thực hiện những khoản “đầu tư nhạy cảm” tại Greenland nếu không được Washington chấp thuận.

Một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ được BBC dẫn lời cho biết thỏa thuận sẽ ngăn các quốc gia không thuộc NATO lập căn cứ tại Greenland, đồng thời cấm những khoản đầu tư có thể “đe dọa Mỹ”.

Theo quan chức này, điều đó có nghĩa Trung Quốc và Nga sẽ không thể xây dựng căn cứ hoặc đưa binh sĩ tới Greenland, đồng thời bị ngăn đầu tư vào “các lĩnh vực nhạy cảm”.

Tuy nhiên, Mikkel Olesen, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch, cho rằng đây khó có thể được xem là một nhượng bộ lớn, bởi “người Đan Mạch và Greenland chưa bao giờ mong muốn Nga hoặc Trung Quốc có căn cứ tại Greenland”.

Một vấn đề vẫn chưa rõ là liệu trong tương lai Mỹ có thể coi những quốc gia khác là “đối thủ” hay không, qua đó áp dụng các hạn chế tương tự đối với họ.

Ông Trump gọi thỏa thuận này là “Thỏa thuận Vô hạn”, hàm ý văn bản sẽ không có thời hạn hết hiệu lực.

Quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ cũng cho biết thỏa thuận trao cho Washington quyền xây dựng thêm các cơ sở quân sự trên đảo mà không cần sự phê chuẩn của Greenland hoặc Đan Mạch. Theo quan chức này, thỏa thuận vẫn có hiệu lực ngay cả nếu Greenland trở thành một quốc gia độc lập trong tương lai.

Thỏa thuận chưa đề cập cụ thể đến khả năng Mỹ được quyền khai thác khoáng sản tại Greenland. Hòn đảo này sở hữu các mỏ đất hiếm phong phú, cùng các nguồn tài nguyên như kẽm, sắt, uranium và graphite. Đây là những khoáng sản được sử dụng trong nhiều sản phẩm công nghệ, từ điện thoại thông minh đến máy bay chiến đấu.

Tuy nhiên, một số nhà quan sát cho rằng đây có thể là điều ông Trump đề cập khi nói tới “các khoản đầu tư nhạy cảm”.

Greenland và Đan Mạch nói gì?

Greenland và Đan Mạch ngày 18/9 xác nhận thỏa thuận, nhưng không công bố chi tiết. Hai bên cho biết các điều khoản sẽ được công bố trong tuần tới.

Thủ tướng Greenland Jens-Frederik Nielsen nói thỏa thuận “ghi nhận lợi ích của Greenland” và “có lợi cho tất cả chúng ta”.

Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen cho rằng thỏa thuận “tốt cho NATO và châu Âu”, bởi nó “tăng cường an ninh chung của chúng ta tại Bắc Cực và khu vực Bắc Đại Tây Dương”.

Ông Olesen lưu ý các chi tiết của thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng và thông tin hiện có cần được tiếp nhận thận trọng, bởi phần lớn thông tin cho đến nay đều xuất phát từ phía Mỹ.

Thỏa thuận có trao Greenland cho Mỹ không?

Câu trả lời là "Không". Thỏa thuận không đáp ứng mục tiêu “sở hữu” Greenland mà Tổng thống Trump từng nêu.

Thủ tướng Đan Mạch Frederiksen khẳng định thỏa thuận “công nhận chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch, cũng như quyền tự quyết của người dân Greenland”.

Ông Olesen cho rằng thỏa thuận có thể mang lại tác động tích cực cho Greenland và Đan Mạch, bởi nó có khả năng chấm dứt cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ việc ông Trump thúc đẩy mua lại Greenland mà không phải từ bỏ chủ quyền.

Những đe dọa trước đây của ông Trump nhằm giành quyền kiểm soát Greenland đã vấp phải sự phản đối mạnh mẽ trên hòn đảo có khoảng 56.000 dân. Một cuộc thăm dò hồi tháng 1/2025 cho thấy 85% người Greenland phản đối việc trở thành một phần của Mỹ.

Mỹ hiện có những quyền quân sự nào tại Greenland?

Mỹ vốn đã có quyền quân sự đáng kể tại Greenland. Theo một hiệp ước năm 1951, Mỹ có quyền rộng rãi về hoạt động bay qua và bố trí căn cứ trên hòn đảo này.

Ngoài quyền xây dựng căn cứ và duy trì nhân sự, hiệp ước còn quy định Mỹ có thể “kiểm soát việc hạ cánh, cất cánh, neo đậu, buộc tàu, hoạt động và di chuyển của tàu thuyền, máy bay và các phương tiện hoạt động trên mặt nước”.

Theo hiệp ước, Mỹ hiện vận hành Căn cứ Không gian Pituffik tại một khu vực hẻo lánh ở phía tây bắc Greenland. Căn cứ này có hơn 100 nhân sự.

Vậy điều gì thực sự thay đổi?

Điều này phần lớn vẫn chưa thể xác định. Ông Trump nói Mỹ sẽ “ngay lập tức” bắt đầu mở rộng đáng kể sự hiện diện quân sự tại Greenland. Tuy nhiên, theo hiệp ước năm 1951, Mỹ vốn đã có quyền xây dựng căn cứ và đưa nhân sự tới hòn đảo.

Imran Bayoumi, cựu quan chức Lầu Năm Góc, nói với hãng tin Reuters rằng nếu thỏa thuận mới thực sự cho phép Mỹ đơn phương xây dựng căn cứ thì đó sẽ là một điểm mới. Tuy nhiên, ông cho rằng Washington dường như có thể đạt được nhiều mục tiêu trong số này thông qua ngoại giao và đối thoại mà không gây căng thẳng cho quan hệ rộng hơn giữa Mỹ và NATO.

Ông Trump cũng nói Mỹ sẽ hỗ trợ người Greenland trong “phát triển và xây dựng”, nhưng không đưa ra chi tiết.

Richard Weitz, chuyên gia tại Trường Cao đẳng Quốc phòng NATO, nhận định thỏa thuận có thể “giải tỏa một trong những nguồn gây căng thẳng nội bộ nghiêm trọng nhất” trong NATO.

Theo ông Weitz, về vấn đề Greenland, ông Trump đã “lùi bước và chấp nhận ít hơn những gì ông tìm kiếm”, nhưng vẫn “đạt được gần như mọi thứ ông muốn, ngoại trừ việc sáp nhập chính thức”.