HTX giúp nông dân tăng thu nhập trên cùng diện tích đất

Trong phương thức canh tác truyền thống, sự phụ thuộc vào độc canh một loại cây trồng hay vật nuôi thường đẩy người nông dân vào rủi ro lớn. Chỉ cần một trận thiên tai, dịch bệnh hay biến động chu kỳ giá cả nông sản là toàn bộ thu nhập của hộ gia đình lâm vào thế khó. Nhận diện rõ hạn chế này, nhiều HTX đã tiên phong chuyển đổi tư duy bằng cách biến các diện tích rừng keo hay vườn bưởi thành những hệ sinh thái đa tầng sinh lời liên tục.

Hiệu quả sinh kế từ mô hình đa tầng

Điển hình tại tỉnh Phú Thọ, HTX Hữu cơ Công nghệ cao Hải Đăng đã hình thành chuỗi sinh kế cộng sinh độc đáo dưới tán rừng. Nhận thấy chu kỳ khai thác keo thường kéo dài từ 5 đến 7 năm, khoảng thời gian mà người dân hoàn toàn trống nguồn thu ngắn hạn, HTX đã chủ động tổ chức cho các hộ thành viên tận dụng không gian dưới tán keo để phát triển chăn nuôi gia cầm kết hợp sản xuất các loại nấm ăn và nấm dược liệu.

Không dừng lại ở quy mô hộ nhỏ lẻ, HTX Hải Đăng đẩy mạnh vai trò điều phối thông qua cơ chế huy động vốn góp từ chính các thành viên để đầu tư cơ sở giết mổ tập trung đạt chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm.

Đồng thời, để đảm bảo tính minh bạch, yếu tố cốt lõi của sản phẩm hữu cơ, HTX thiết lập cơ chế giám sát chéo giữa các gia đình, chủ động kết nối trực tiếp với thị trường tiêu thụ tại các đô thị lớn. Nhờ dòng tiền thu hoạch nấm và gia cầm hàng tháng, người nông dân có nguồn thu trang trải cuộc sống thường nhật trước khi gặt hái giá trị lớn từ gỗ keo khi đến kỳ thu hoạch.

Những ghi nhận thực tế cho thấy mô hình tích hợp đa nguồn thu này giúp hệ giá trị sản xuất trên một héc-ta đất lâm nghiệp tăng gấp 2,5 đến 3 lần so với trồng keo độc canh, đồng thời giảm thiểu tới 70% rủi ro dòng tiền cho các hộ nghèo và cận nghèo tham gia liên kết.

Tương tự, tại thủ phủ bưởi Tân Lạc (tỉnh Phú Thọ), bài toán đa dạng hóa nguồn thu cũng chứng minh tính đúng đắn trong giai đoạn phục hồi canh tác. Thời điểm trước đây, khi thị trường bưởi rơi vào giai đoạn bão hòa cục bộ, nhiều nông dân từng chán nản, bỏ bê quy trình hữu cơ vì chi phí đầu tư cao nhưng đầu ra bấp bênh.

Trước thực trạng này, HTX bưởi Tân Đông đã can thiệp kịp thời bằng cách đóng vai trò mắt xích phân tích thị trường, tái kết nối các bên để khôi phục lại Hệ thống đảm bảo cùng tham gia sản xuất bưởi hữu cơ (nhóm sản xuất hữu cơ PGS Tân Lạc).

Ngoài trồng bưởi, HTX Tân Đông còn phát triển nhiều loại cây khác để gia tăng giá trị kinh tế.

Để tạo niềm tin và thu hút người dân quay trở lại với sản xuất sạch, HTX vận động thành viên thử nghiệm trồng xen các loại cây dược liệu, cây họ đậu và rau màu ngắn ngày ngay dưới tán bưởi. Sự kết hợp này mang lại tác động kép rõ rệt. Việc trồng cây họ đậu giúp cố định đạm tự nhiên, cải tạo độ phì nhiêu cho đất và giảm từ 30- 40% chi phí phân bón.

Cùng với đó, các đợt thu hoạch rau tươi và dược liệu cung cấp nguồn thu quay vòng ngắn hạn theo tuần, giúp nông dân, thành viên HTX thực hiện phương châm lấy ngắn nuôi dài, kiên trì duy trì tiêu chuẩn hữu cơ cho trái bưởi xuất bán vào cuối năm.

Chứng chỉ quốc tế và sức mạnh thương lượng chuỗi

Nếu như việc đa tầng hóa sản xuất giải quyết bài toán dòng tiền ngắn hạn tại chỗ, thì việc đưa các chuẩn mực quản lý rừng bền vững quốc tế vào mô hình kinh tế tập thể lại là chìa khóa mở cánh cửa giá trị gia tăng dài hạn, giúp nông dân thoát nghèo vững chắc.

Thực tế tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc cho thấy, thói quen bán gỗ keo non cho thương lái địa phương ép giá từng là vòng lặp nghèo đói của nông dân. HTX Nông lâm nghiệp Bình Minh (Lào Cai) là một trong những điểm sáng chuyển đổi thành công khi xuất phát điểm từ những nhóm hộ trồng keo bán gỗ riêng lẻ, thông qua công tác tuyên truyền và tổ chức lại của HTX, các thành viên đã bước vào lộ trình tiếp cận chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC).

Theo ghi nhận từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), việc HTX Bình Minh đạt được chứng chỉ FSC giúp người trồng rừng trong mô hình liên kết bán gỗ với mức giá cao hơn từ 10- 15% so với gỗ thông thường cùng tuổi. Quan trọng hơn, khi đứng dưới pháp nhân HTX, năng lực thương lượng của nông dân với các doanh nghiệp chế biến sâu được nâng lên rõ rệt, loại bỏ hoàn toàn tầng lớp trung gian ép giá.

Để làm được những việc này, HTX Bình Minh đã tập trung vào việc xây dựng lòng tin, đào tạo kỹ năng quản lý nhóm, hướng dẫn kỹ thuật nuôi gỗ lớn và xúc tiến thương mại trực tiếp với các tập đoàn chế biến gỗ xuất khẩu.

Sức lan tỏa của mô hình này đang tạo ra những bước tiến lớn về quy mô khi tổng diện tích rừng đạt chứng chỉ FSC tại vùng liên kết đã vượt mốc 12.000 ha, trong đó riêng HTX Bình Minh đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn đánh giá, quản lý và được cấp chứng chỉ cho 7.856 ha.

HTX Bình Minh chú trọng nâng cao giá trị trên cùng đơn vị diện tích nhờ xây dựng chuỗi giá trị bền vững.

Điều này cũng ghi nhận ở mô hình liên kết giữa HTX Quế Hồi Việt Nam (Lào Cai) và HTX Nông lâm nghiệp Bình Minh khi quy tụ tới 22 tổ hợp tác quế hữu cơ và 31 nhóm hộ trồng rừng FSC, hình thành nên những vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường xuất khẩu khó tính như Châu Âu, Mỹ và Nhật Bản.

Liên kết đa tầng –giảm nghèo đa chiều

Từ những thực tiễn sinh động trên, các chuyên gia kinh tế nông nghiệp cho rằng mô hình HTX đa dạng hóa nguồn thu trên một không gian sản xuất chính là hướng đi đúng đắn, cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết số 20-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới.

TS. Trần Minh Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam,nhận định rằng, giảm nghèo bền vững trong bối cảnh hiện nay không thể dựa vào ngân sách hỗ trợ cho vay đơn thuần, mà phải dựa vào năng lực tự sinh lời trên diện tích đất của người dân.

Khi HTX giúp nông dân tích hợp đa giá trị, kết hợp giữa trồng trọt, chăn nuôi, chế biến và chứng nhận quốc tế, họ đã tạo ra một bộ đệm sinh thái và kinh tế. Nếu một mặt hàng rớt giá, các nguồn thu còn lại sẽ bù đắp. Đây chính là bản chất của nâng cao sức đề kháng kinh tế hộ.

Ông Nguyễn Thanh Tâm, Giám đốc Công ty Cổ phần TMT Consulting, cho rằng không chỉ cà phê mà nhiều ngành hàng khác hiện nay vẫn còn manh mún, việc ứng dụng công nghệ, kỹ thuật chăm sóc còn ít, khiến khâu chế biến và xây dựng thương hiệu cho toàn ngành gặp nhiều khó khăn.

Do đó, muốn tăng thu nhập và hạn chế rủi ro trước những biến động của thị trường, người sản xuất cần chú trọng việc canh tác xen canh, đồng thời đẩy mạnh chế biến sâu song song với việc xây dựng thương hiệu bài bản để gia tăng nguồn thu, hạn chế rủi ro từ biến động thị trường.

Nhìn từ góc độ chính sách, bài học từ các HTX, các chuyên gia cho rằng, hiện nay, thay vì quản lý nông nghiệp theo tư duy ngành đơn lẻ, cần chính sách khuyến khích mô hình kết hợp giữa lâm nghiệp, nông nghiệp và dược liệu. Cùng với đó là đẩy mạnh tín dụng theo chuỗi giá trị, tạo điều kiện cho các HTX thế chấp bằng hợp đồng liên kết hoặc phương án kinh doanh đa tầng để tiếp cận nguồn vốn nâng cấp cơ sở hạ tầng chế biến, giết mổ và đóng gói.

Sau cùng là bài toán chuẩn hóa từ gốc, tiếp tục mở rộng sự đồng hành của các ngành chức năng, nhà quản lý, doanh nghiệp chứng nhận, coi đây là tấm hộ chiếu bắt buộc để nông sản thoát khỏi bẫy giá rẻ.

Tối ưu hóa nguồn thu trên cùng một không gian sản xuất thông qua vai trò tổ chức của HTX không chỉ là một giải pháp kỹ thuật canh tác, mà là một tư duy kinh tế nông nghiệp hiện đại. Sự thành công của các HTX như Hải Đăng, Tân Đông hay Bình Minh là minh chứng rõ nhất cho thấy: khi tri thức kinh doanh, tiêu chuẩn quốc tế và tinh thần hợp tác được cấy vào từng mảnh vườn, khu rừng, thì mục tiêu giảm nghèo bền vững cho người nông dân hoàn toàn nằm trong tầm tay.