HTX 'ra khơi' chuyển đổi số: Thiếu phao cứu sinh, sóng dữ chực chờ

Được sự tài trợ của Quỹ Châu Á tại Việt Nam (TAF), chiều ngày 9/4/2026, tại Hà Nội, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đã tổ chức tọa đàm khoa học "Giải pháp thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đảm bảo an toàn thông tin trên không gian mạng cho khu vực KTTT, HTX". Phát biểu tại Tọa đàm, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái, cho biết việc ứng dụng công nghệ thông tin để phát triển sản xuất, thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm là yêu cầu tất yếu đối với các HTX.

Điểm nghẽn mềm

"Khu vực KTTT, HTX đang trong quá trình chuyển đổi số nên cần có những giải pháp phù hợp để chủ động, tự tin ứng phó với những rủi ro trên không gian mạng, từ đó nâng cao được hiệu quả sản xuất kinh doanh", ông Thái nói.

Một khảo sát thực tế trên 200 HTX và hơn 1.000 thành viên tại 30 tỉnh, thành phố của Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác (Liên minh HTX Việt Nam) đã cho thấy những nghịch lý trong chuyển đổi số tại khu vực KTTT, HTX.

Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái phát biểu tại tọa đàm.

Cụ thể là có tới 94,6% thành viên HTX sử dụng điện thoại thông minh (smartphone). Đây là nền tảng quan trọng để thành viên HTX tiếp cận công nghệ nhưng điểm số về đào tạo chuyên môn- công nghệ thông tin (CNTT) tại các HTX khảo sát vẫn chưa cao, chỉ đạt 1,08 trên thang điểm 5. Việc tương tác trên môi trường số của HTX vẫn còn thấp. Cụ thể là tần suất hoạt động trên môi trường số của HTX chỉ đạt 1,45 trên thang điểm 5. Tần số HTX cập nhật thông tin tiếp thị chỉ đạt 1,85 trên thang điểm 5. Tỷ lệ đầu tư vào tiếp thị số của HTX cũng ở mức 1,19 trên thang điểm 5.

Như vậy HTX có sử dụng công nghệ nhưng lại sử dụng chưa nhiều vì thiếu kỹ năng sử dụng an toàn.

Ngoài ra, các HTX vẫn đang loay hoay trong sử dụng những ứng dụng số để phục vụ sản xuất kinh doanh. Theo ông Trịnh Anh Tuấn, Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác, hiện không có một ứng dụng toàn tập, liên thông từ đầu đến cuối mà HTX phải sử dụng rất nhiều ứng dụng rời rạc.

Bà Nguyễn Thị Ngọc Anh, Chuyên gia cao cấp Chương trình về Phát triển xã hội và Giới, Quỹ Châu Á tại Việt Nam

“HTX cũng muốn chuyển đổi số an toàn nhưng chưa có đơn vị nào hướng dẫn, đào tạo cho HTX về chuyển đổi số, an toàn an ninh mạng từ những điều cơ bản đến cụ thể như sao lưu dữ liệu làm sao, sử dụng ứng dụng như thế nào cho hiệu quả”, ông Trịnh Anh Tuấn dẫn chứng .

Sự thiếu hụt này dẫn đến một thực trạng đáng báo động về hành vi người dùng. Khoảng 70% HTX vẫn đang sử dụng phần mềm không bản quyền và gần 85% đơn vị chưa hề có phương án sao lưu dữ liệu định kỳ. Thói quen sử dụng mật khẩu yếu và truy cập mạng công cộng không bảo mật vẫn còn phổ biến, tạo điều kiện cho các rủi ro lừa đảo trực tuyến và rò rỉ dữ liệu gia tăng mạnh.

Ông Trịnh Anh Tuấn, Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác phát nêu thực trạng ứng dụng chuyển đổi số tại HTX.

Theo đánh giá của Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác, quá trình chuyển đổi số trong HTX hiện nay diễn ra chậm, thiếu đồng bộ và chưa gắn với yêu cầu bảo mật bởi nhiều nút thắt.

Trong đó, hạ tầng chuyển đổi số của các HTX vẫn còn phân tán và rời rạc. Các HTX đang thiếu một nền tảng quản trị phù hợp với đặc thù riêng. Việc mở rộng không gian số mà không có "hàng rào bảo vệ" tương xứng khiến các dữ liệu về khách hàng và bí quyết sản xuất dễ dàng bị đánh cắp.

Bên cạnh đó là sự không tương thích của các giải pháp chuyển đổi số trên thị trường. Các giải pháp an ninh mạng hiện có trên thị trường thường quá đắt đỏ và phức tạp, vượt quá khả năng tài chính và trình độ tiếp cận của các HTX quy mô nhỏ. Điều này dẫn đến tâm lý ngại đầu tư, khiến an ninh mạng không được coi là ưu tiên hàng đầu của HTX.

Ngoài ra, những lỗ hổng về quy trình khiến việc chuyển đổi số của HTX chưa được hiệu quả và an toàn. Đa số các HTX chưa xây dựng được quy chế nội bộ về bảo mật thông tin và thiếu quy trình ứng phó sự cố cơ bản. Khi xảy ra các vụ giả mạo thương hiệu hay chiếm đoạt tài khoản thanh toán, các HTX thường rơi vào thế bị động. Điều này gây ra những thiệt hại nghiêm trọng cho HTX về cả tài chính lẫn uy tín.

Toàn cảnh tọa đàm.

Trong khi mức độ trưởng thành số của HTX hiện vẫn ở giai đoạn "sơ khai". Theo Bộ chỉ số của Bộ Thông tin và Truyền thông, tổng điểm chuyển đổi số của khu vực KTTT, HTX chỉ đạt 94,3/320 điểm (tương đương 29,5%). Trong đó, trụ cột "Dữ liệu và tài sản thông tin" – vốn là cốt lõi của an ninh mạng – chỉ đạt 28%, phản ánh mức độ ứng dụng công nghệ số và bảo vệ an toàn an ninh mạng vẫn chưa cao.

Xây dựng "trụ cột" an ninh cho HTX

Theo thống kê, Việt Nam đứng thứ 4 trong khu vực ASEAN về đổi mới sáng tạo và đứng 17/194 quốc gia về an ninh mạng nhưng ngược lại, người dân Việt Nam vẫn bị lừa đảo trên không gian mạng rất cao, điều đó dẫn đến Việt Nam nằm trong top 10 quốc gia mất an toàn an ninh mạng.

Đây không chỉ là những điểm trái ngược trong chuyển đổi số tại Việt Nam mà còn phần nào thể hiện những nghịch lý và cả khó khăn xảy ra ngay trong khu vực KTTT, HTX.

Phần tham luận, góp ý kiến của ông Nguyễn Bảo Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên truyền Liên minh HTX Việt Nam.

Để giải quyết những điểm nghẽn này, các chuyên gia kiến nghị cần chuyển sang cách tiếp cận “chuyển đổi số an toàn, bền vững”, trong đó an ninh mạng phải được coi là trụ cột xuyên suốt.

Về phía cơ quan quản lý, cần sớm ban hành Chương trình chuyển đổi số cho khu vực HTX giai đoạn 2026–2030, tích hợp chặt chẽ các nội dung bảo mật thông tin. Đặc biệt, việc xây dựng một hệ sinh thái số dùng chung cho toàn quốc là yêu cầu cấp thiết. Hệ sinh thái này không chỉ cung cấp công cụ quản trị mà còn phải đóng vai trò là đầu mối hỗ trợ kỹ thuật, cảnh báo và xử lý sự cố an ninh mạng cho hệ thống HTX.

Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái cho rằng cần tăng cường liên kết giữa HTX, viện nghiên cứu, trường để các HTX dù ở quy mô nhỏ vẫn có thể tiếp cận được những thành tựu khoa học một cách hiệu quả.

Chuyên gia phát biểu tại tọa đàm.

Bên cạnh đó, thành viên HTX phần lớn là nông dân nên trong quá trình chia sẻ cách nhận diện rủi ro về an ninh mạng cho HTX cần phải dễ hiểu, đơn giản. Các biện pháp chuyển đổi số, các ứng dụng công nghệ phải phù hợp với khu vực KTTT, chi phí không quá cao để HTX có thể ứng dụng một cách hợp lý, nhằm chuẩn hóa, hoàn thiện mô hình sản xuất từ đầu vào cho đến đầu ra.

Đối với các HTX, việc nâng cao năng lực tự bảo vệ là việc cần thực hiện ngay. HTX cần thay đổi tư duy từ "đầu tư cho CNTT" sang "đầu tư cho sự an toàn của HTX". Các lớp bảo vệ an toàn, phần mềm diệt virus, ứng dụng…. chuyên dụng và quy định sao lưu dữ liệu cần được đưa vào quy chế vận hành bắt buộc để đưa sản xuất kinh doanh thích ứng với cuộc cách mạng 4.0.

TS. Phùng Giang Hải, Viện Chiến lược Chính sách NN&MT, cho biết muốn ứng dụng công nghệ số một cách hiệu quả theo chuỗi, cần xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia đảm bảo tính đồng bộ và thuận tiện trong việc sử dụng chung từ vùng sản xuất, sản lượng, hệ thống truy xuất nguồn gốc, hệ thống logistics đến hệ thống thương mại.

Tọa đàm thu hút đông đảo chuyên gia, HTX tham gia.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy phát triển HTX. Thực tế, ứng dụng chuyển đổi số trong chuỗi cung ứng nông sản sẽ khó có khả năng thực hiện với từng nông hộ nhỏ lẻ và phân tán nhưng lại rất khả thi đối với các mô hình như HTX quy tụ được nhiều thành viên cùng nhau tổ chức sản xuất theo những quy trình, tiêu chuẩn thống nhất.

Luật HTX năm 2023 cũng đã đề cập nhiều đến việc hỗ trợ và thúc đẩy phát triển các HTX. Đây là cơ sở quan trọng để phối hợp chính sách hướng tới mục tiêu chung là phát triển được cả chuỗi cung ứng nông sản thông minh, ứng dụng chuyển đổi số từ sản xuất đến tiêu thụ.

Huyền Trang-Phạm Hòa