HTX vùng cao đưa nông sản bản địa vượt khỏi thị trường địa phương

Một củ khoai sọ nương tại Bản Mù (Phình Hồ-Lào Cai) từng có thời gian dài chỉ quẩn quanh trong bữa cơm gia đình hoặc các buổi chợ phiên nghèo. Giá trị thương mại của những nông sản này trước đây gần như không đáng kể bởi thiếu công nghệ bảo quản, bao bì thô sơ và thị trường tiêu thụ bị đóng khung trong địa giới hành chính hẹp. Sự bứt phá chỉ thực sự bắt đầu khi các mô hình HTX kiểu mới xuất hiện, đóng vai trò hạt nhân kết nối tri thức dân gian của đồng bào với tư duy thị trường hiện đại.

Nâng tầm tài nguyên bản địa

Tại Bản Mù, nơi đồng bào H’Mông sinh sống ở độ cao hơn 1.000 mét so với mực nước biển, giống khoai sọ nương bản địa từng đối mặt với nguy cơ thoái hóa nghiêm trọng và năng suất suy giảm. HTX Nông nghiệp và Du lịch Bản Mù ra đời cùng địa phương và các tổ chức để triển khai phục tráng giống cây trồng quý này.

Không dừng lại ở việc khôi phục một cây lương thực truyền thống, các thành viên HTX Bản Mù xác định khoai sọ nương cùng với chè Shan tuyết cổ thụ chính là nguồn lực kinh tế cốt lõi. Bằng việc áp dụng nghiêm ngặt các nguyên tắc nông nghiệp sinh thái, không lạm dụng hóa chất, tôn trọng hệ sinh thái tự nhiên và dựa trên tri thức canh tác bản địa, sản phẩm khoai sọ nương Bản Mù giữ trọn vị dẻo thơm đặc trưng, đồng thời đáp ứng trọn vẹn các tiêu chuẩn khắt khe về thực phẩm an toàn.

Khoai sọ của HTX Bản Mù đã rộng đầu ra, vươn ra các tỉnh thành khác.

Tương tự, tại Sa Pa (Lào Cai), HTX Sapa Secrets, các thành viên đã chọn hướng đi phát triển vùng nguyên liệu kết hợp với chế biến sâu đối với cây tía tô đỏ bản địa và các bài thuốc tắm gia truyền của người Dao Đỏ.

Chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy bán các loại rau gia vị, dược liệu tươi hay nguyên liệu thô giá rẻ, HTX đã đầu tư công nghệ chiết xuất, nghiên cứu dược tính để tạo ra hệ sinh thái sản phẩm phong phú từ trà tía tô, tinh dầu, xà bông thảo dược cho đến cao tía tô và muối tắm. Từ một cây gia vị trồng rải rác quanh rào, tía tô đỏ qua quy trình sản xuất của HTX đã trở thành dòng mỹ phẩm thiên nhiên và thực phẩm bảo vệ sức khỏe có giá trị gia tăng gấp hàng chục lần so với trước.

Xóa tan khoảng cách địa lý

Thách thức lớn nhất đối với các sản phẩm vùng cao thường không nằm ở chất lượng mà ở bài toán tìm kiếm đầu ra ổn định. Nếu chỉ trông chờ vào lượng khách du lịch vãng lai hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào các thương lái thu mua ép giá, HTX rất khó duy trì hoạt động lâu dài. Nhận thức rõ thực tế đó, cả HTX Sapa Secrets và HTX Bản Mù đều chủ động xây dựng chiến lược tiêu thụ đa kênh tổng lực nhằm đưa sản phẩm vươn xa tới các trung tâm kinh tế lớn.

Đối với HTX Sapa Secrets, quá trình đưa sản phẩm ra khỏi vùng đất Sa Pa được triển khai đồng bộ qua nhiều kênh tiếp cận. HTX đã đưa hàng hóa vào các chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch, hệ thống điểm bán sản phẩm OCOP và các showroom chăm sóc sức khỏe tại Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh.

Thu hái chè cổ thụ ở HTX Bản Mù.

Bên cạnh đó, đơn vị trở thành đối tác cung ứng nguyên liệu cũng như giải pháp chăm sóc sức khỏe thảo dược cho các trung tâm spa, chuỗi khách sạn và khu nghỉ dưỡng cao cấp trên toàn quốc. Đáng chú ý, việc đẩy mạnh thương mại điện tử qua các sàn bán hàng trực tuyến và nền tảng số, kết hợp với bao bì thiết kế hiện đại có mã QR truy xuất nguồn gốc, đã giúp sản phẩm thảo dược của HTX nhanh chóng tiếp cận lượng lớn người tiêu dùng đô thị.

Trong khi đó, HTX Nông nghiệp và Du lịch Bản Mù chọn phương thức kết nối chuỗi giá trị nông nghiệp sinh thái thông qua các tổ chức quốc tế, các buổi xúc tiến thương mại, hội thảo... HTX đưa sản phẩm khoai sọ nương và chè Shan tuyết vào hệ thống phân phối thực phẩm lành mạnh tại các thành phố lớn, đồng thời lồng ghép khéo léo câu chuyện văn hóa vùng cao vào từng bao bì.

Người tiêu dùng tại các đô thị khi lựa chọn củ khoai sọ Bản Mù không đơn thuần mua một loại thực phẩm, mà đang đón nhận câu chuyện về tri thức canh tác của người H'Mông và sự cam kết bảo vệ môi trường sinh thái. Việc vươn ra khỏi ranh giới địa phương đã giải quyết triệt để bài toán được mùa mất giá, tạo dựng dòng tiền lưu thông ổn định quanh năm cho HTX thay vì phụ thuộc vào tính mùa vụ.

Sinh kế bền vững và bài toán giảm nghèo

Sự thành công của HTX Sapa Secrets và HTX Bản Mù không chỉ được đo đếm bằng doanh thu hay số lượng hợp đồng thương mại, mà quan trọng hơn là chỉ số cải thiện chất lượng sống của cộng đồng địa phương, nơi đa số là đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế. Tác động giảm nghèo từ mô hình này thể hiện rõ nét qua việc chuyển đổi toàn diện phương thức sinh kế của người dân.

Trước hết, các HTX này đã tạo ra việc làm và nguồn thu nhập ổn định ngay tại bản làng. HTX Sapa Secrets hiện giải quyết việc làm trực tiếp cho nhiều lao động thường xuyên là phụ nữ người Dao, người H'Mông với mức thu nhập từ 6 đến 9 triệu đồng mỗi tháng. Tại địa bàn vùng cao Tả Phìn, đây là nguồn thu nhập rất tốt, giúp người phụ nữ làm chủ kinh tế gia đình mà không phải ly hương đi làm thuê xa nhà. Đồng thời, HTX duy trì vùng nguyên liệu liên kết rộng hơn 30 ha, thu mua lá tía tô ngọn với giá ổn định từ 10.000 -15.000 đồng một kilôgam, mang lại dòng tiền đều đặn cho các hộ liên kết.

Tía tô là một trong những nguyên liệu chính phục vụ chế biến tại HTX Sapa Secrets.

Tương tự, HTX Bản Mù tiến hành liên kết với hàng chục hộ dân người H’Mông tại Phình Hồ, bao tiêu toàn bộ sản lượng khoai sọ nương, chè, thậm chí còn mở rộng sang thu mua mua gạo nương, măng tre, sâm đất… canh tác theo quy trình sinh thái với mức giá cao hơn đáng kể so với giá thị trường do thương lái tự do thu mua. Việc bao tiêu ổn định giúp nâng cao giá trị tài sản hộ gia đình và giúp bà con yên tâm gắn bó với nương rẫy.

Quan trọng hơn cả là sự thay đổi trong nhận thức canh tác, khi người dân được tập huấn kỹ thuật trồng trọt hữu cơ, quy trình thu hái an toàn và tiếp cận kiến thức quản lý chất lượng. Từ tư duy canh tác tự cung tự cấp, bà con đã hoàn toàn chuyển sang tư duy sản xuất hàng hóa theo tiêu chuẩn thị trường.

Nhìn từ thực tiễn của hai mô hình, có thể khẳng định mỗi nông sản bản địa khi vươn ra thị trường đều đóng vai trò như một đại sứ mang theo giá trị của cả một vùng đất. Mức giá mà người tiêu dùng chi trả cho củ khoai sọ nương Bản Mù hay chai tinh dầu tía tô Sa Pa không chỉ đại diện cho chi phí nguyên liệu thô, mà trong đó còn bao hàm công sức của người nông dân trên những thửa ruộng bậc thang, tri thức dân gian được gìn giữ qua nhiều thế hệ, giá trị nhân văn của một mô hình giảm nghèo và trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái.

Việc các HTX kiên trì đi theo con đường nông nghiệp sinh thái và minh bạch chất lượng chính là chìa khóa căn cơ để chinh phục thị trường, đóng góp thiết thực và lâu dài vào Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.