HTX vùng cao làm du lịch trải nghiệm: Bứt phá tư duy, nâng tầm giá trị nông sản bản địa

Nếu như trước đây, rào cản về địa lý, hạ tầng giao thông và khả năng tiếp thị khiến nông sản lẫn tài nguyên du lịch vùng đồng bào dân tộc thiểu số ít được biết tới, thì công nghệ số hiện đại chính là cầu nối xóa bỏ hoàn toàn khoảng cách đó.

Sức bật từ những HTX

Tại Lào Cai, HTX Tri thức - Bản địa Goong là điểm sáng điển hình cho tư duy đưa câu chuyện bản làng lên không gian mạng. Chị Chảo Thị Yến, người con tộc Dao Tuyển và là Giám đốc HTX, đã tận dụng lợi thế truyền thông số để sáng tạo nội dung giới thiệu đời sống, phong tục tập quán và sản phẩm thảo dược bản địa trên TikTok, Facebook và YouTube.

Kỹ năng làm nội dung bài bản giúp HTX tự chủ hoàn toàn nguồn khách cho mô hình Goong Homestay. Du khách đến đây được trải nghiệm thu hái nông sản, chế biến thảo dược tắm của người Dao và thưởng thức ẩm thực địa phương, sau đó tiếp tục duy trì mua nông sản qua các sàn thương mại điện tử. Công nghệ số đã biến tri thức dân gian của người Dao Tuyển thành tài sản kinh tế có khả năng tái tạo liên tục.

Tại Quảng Ngãi, HTX Du lịch và Nông nghiệp Thảo nguyên Bùi Hui nằm ở độ cao hơn 700m là mô hình sinh kế thành công của đồng bào H're. Tận dụng thảo nguyên phát triển cây sim tự nhiên, HTX kết hợp bảo tồn cảnh quan với phát triển chuỗi sản phẩm nước sim, mật sim, trà sim và cung cấp dịch vụ du lịch cắm trại, săn mây.

Nhiều HTX vùng dân tộc thiểu số và miền nứi đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, thu hút khách mua nông sản và trải nghiệm.

HTX Bùi Hui đã ứng dụng công nghệ số hóa tư liệu văn hóa. Du khách tham quan chỉ cần quét mã QR để nghe thuyết minh, xem phim tư liệu về Nghệ thuật trình diễn Chiêng ba – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của người H're – hay quy trình dệt thổ cẩm truyền thống. Việc đẩy mạnh tiếp thị số và kết nối tiêu thụ nông sản trực tuyến đã giúp HTX chuẩn hóa quy trình OCOP, nâng cao thu nhập bền vững cho 16 hộ thành viên người dân tộc thiểu số.

Những nút thắt từ thực tiễn

Thực tế phát triển tại các địa phương cho thấy, du lịch trải nghiệm và du lịch nông nghiệp đang trở thành chìa khóa quan trọng giúp các HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số giải quyết tận gốc nhiều bài toán kinh tế.

Như tại HTX Tri thức - Bản địa Goong, du lịch trải nghiệm tạo ra hệ sinh thái việc làm đa dạng cho phụ nữ và thanh niên dân tộc thiểu số ngay tại bản làng từ làm hướng dẫn viên, đón tiếp lưu trú, dịch vụ ẩm thực đến biểu diễn văn nghệ truyền thống, bán hàng, livestream với mức thu nhập ổn định từ 5 đến 8 triệu đồng mỗi tháng. Quan trọng hơn, dòng tiền từ du lịch giúp HTX có nguồn lực tài chính quay vòng để tái đầu tư vào sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, bên cạnh những trái ngọt ban đầu, các HTX du lịch nông nghiệp vùng cao đều thẳng thắn thừa nhận đang phải gánh trên vai không ít đá tảng cản bước.

Nổi bật nhất là rào cản hạ tầng và quy hoạch đất đai. Sóng di động 4G, 5G và Internet tại nhiều bản làng xa trung tâm vẫn còn chập chờn, gây gián đoạn trực tiếp đến các buổi livestream bán hàng hay thanh toán quét mã QR.

HTX Dao Đỏ muốn tiếp cận được đất đai để mở rộng và tiếp tục phát triển du lịch nông nghiệp.

Bên cạnh đó, vướng mắc về cơ chế chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang đất làm hạ tầng du lịch sinh thái như nhà chờ, xưởng trải nghiệm, homestay khiến nhiều HTX rơi vào thế làm chui hoặc không thể đầu tư bài bản. Bà Tẩn Tả Mẩy là Giám đốc HTX Cộng đồng Dao Đỏ (Lào Cai), cho biết việc tiếp cận quỹ đất để mở rộng sản xuất, đầu tư bài bản đối với HTX vẫn còn khó khăn. Trong khi nhu cầu về du lịch nông nghiệp, du lịch trải nghiệm tại địa phương còn nhiều dư địa.

Thêm vào đó là hạn chế về vốn và kỹ năng số. Thiếu tài sản thế chấp khiến các HTX vùng sâu, vùng xa rất khó tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi quy mô lớn. Chia sẻ về thực trạng này, đại diện nhiều HTX vùng cao cho biết, dù bà con rất hào hứng nhưng năng lực quản trị số còn rất hạn chế. Theo chị Chảo Thị Yến, việc quay dựng video, viết nội dung câu chuyện sản phẩm hay vận hành gian hàng trên các sàn thương mại điện tử hầu như chỉ phụ thuộc vào một vài thanh niên trẻ tuổi nòng cốt.

Ngoài ra, nguy cơ phai nhạt bản sắc và thương mại hóa phát sinh cũng là bài toán nan giải. Áp lực tăng trưởng nhanh và chạy theo thị hiếu du khách dễ dẫn đến tình trạng bắt chước mô hình của nhau, bê tông hóa cảnh quan thiên nhiên hoặc thương mại hóa làm biến chất các nghi lễ, sinh hoạt văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu só.

Du lịch cần gắn với ẩm thực bản địa

Để định hướng cho du lịch nông nghiệp vùng cao phát triển đúng bản chất và tháo gỡ các vướng mắc thực tiễn, việc xác định lại giá trị cốt lõi của mô hình này đóng vai trò quyết định. Khảo sát thực tế tại các vùng cao phát triển mạnh về du lịch trải nghiệm như Sơn La, Tuyên Quang hay Lào Cai cho thấy, hiệu quả và sức sống của mô hình phụ thuộc rất lớn vào việc giữ vững bản chất nông nghiệp.

PGS.TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển nông thôn Việt Nam, nhận định thực chất ở các địa phương vùng cao, nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay phát triển rất mạnh về du lịch nông nghiệp, du lịch trải nghiệm. Tuy nhiên, muốn phát triển bền vững, du lịch phải nằm ngay trong lòng nông nghiệp, nông thôn. Nếu tách du lịch ra khỏi nông nghiệp thì mô hình sẽ khó giúp người dân, HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số duy trì lâu dài, bởi du lịch trải nghiệm mà bỏ mất nông nghiệp là bỏ mất đến 50% giá trị cốt lõi của khu vực nông thôn. Trong khi đó, nếu chỉ nói “du lịch nông thôn” thì chỉ có các làng nghề, cơ sở sản xuất còn nông nghiệp còn chứa đựng các hoạt động canh tác, trồng trọt và đời sống sản xuất thực tế. Đây mới là 'linh hồn' thu hút du khách.

Du khách trải nghiệm ẩm thực ở bản Thái Hải (Thái Nguyên).

Vị chuyên gia cũng chỉ ra một thực trạng đáng chú ý tại nhiều vùng miền núi, đông đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay là hầu hết các mô hình du lịch mới chỉ tập trung khai thác cảnh quan thiên nhiên mà bỏ ngỏ mảng ẩm thực bản địa, khiến hiệu quả kinh tế và độ sâu trải nghiệm bị hạn chế. Ẩm thực nông thôn vốn gắn liền trực tiếp với nông sản OCOP và văn hóa chế biến độc đáo của đồng bào chính là "mỏ vàng" để các HTX gia tăng giá trị gia tăng. “Những HTX nào, địa phương nào chú trọng đến mản ẩm thực, kết hợp được với chuyển đổi số đều tạo dựng được dấu ấn riêng và giữ chân du khách lâu hơn”, PGS.TS Đào Thế Anh cho biết.

Đặc biệt, khi ứng dụng công nghệ thông minh, các HTX không chỉ dừng lại ở việc quảng bá hình ảnh đồi núi, ruộng bậc thang hay xưởng sản xuất, mà cần dùng các nền tảng số để số hóa công thức chế biến, livestream giới thiệu không gian ẩm thực bản địa và bán kèm các gói nguyên liệu đặc sản. Việc kết hợp chặt chẽ giữa trải nghiệm canh tác nông nghiệp, thưởng thức ẩm thực tại chỗ và mua sắm nông sản trực tuyến chính là chìa khóa giúp HTX mở rộng chuỗi giá trị du lịch nông nghiệp.