Huế chủ động ứng phó nắng nóng, hạn hán và bão mạnh

Hệ thống các thủy điện góp phần điều tiết lũ và cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp. Ảnh: Nguyễn Khánh

Nguy cơ “siêu El Nino”

Các dự báo quốc tế cập nhật cho thấy, hiện tượng La Nina đang suy yếu, với khoảng 62% khả năng El Nino sẽ hình thành trong giai đoạn tháng 6 - 8/2026. Thậm chí, không loại trừ khả năng xuất hiện “siêu El Nino” khi nhiệt độ mặt nước biển tăng trên 2°C, kéo theo sự suy giảm mưa tại Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Qua số liệu lịch sử cho thấy, thông thường những năm El Nino, Việt Nam có nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm, nắng nóng có thể nhiều hơn và gay gắt hơn; lượng mưa thiếu hụt với mức độ phổ biến 25 - 50%, gây ra khô hạn và xâm nhập mặn. Nếu kịch bản siêu El Nino xảy ra, tình hình nắng nóng gay gắt, suy giảm mưa, khô hạn sẽ càng nghiêm trọng hơn.

Với thành phố Huế, cần phải chú ý đề phòng nắng nóng bất thường vào tháng 4 - 5 chưa phải tác động của El Nino mà do hiệu ứng ấm lên toàn cầu dẫn đến sự thay đổi nhiều về các hoàn lưu khí quyển, áp thấp nóng phía tây hoạt động sớm và cường độ mạnh kết hợp với hiệu ứng gió phơn Tây Nam khô nóng.

Các khu vực ven biển như Phú Vinh, Vinh Lộc và vùng ven đầm phá Tam Giang sẽ chịu tác động rõ rệt hơn do lượng mưa thấp, bốc hơi cao và khó bổ sung nước từ thượng nguồn. Khi dòng chảy suy giảm, xâm nhập mặn sẽ tiến sâu vào nội địa, gây áp lực lớn lên hệ thống cấp nước, đặc biệt ở hạ lưu sông Hương. Trong bối cảnh đó, đập Thảo Long đóng vai trò như một “lá chắn” quan trọng.

Dù đầu năm nguồn nước dự trữ còn tương đối dồi dào, song nguy cơ thiếu hụt nguồn nước vẫn hiện hữu trong các tháng cao điểm mùa hè do nhu cầu tăng mạnh và lượng bốc hơi lớn.

Không chỉ dừng lại ở hạn hán, El Nino còn có thể làm gia tăng cường độ bão vào cuối năm do nhiệt độ nước biển cao. Bão có xu hướng xuất hiện muộn nhưng mạnh hơn, quỹ đạo khó lường, tiềm ẩn nguy cơ lặp lại kịch bản mưa lũ cực đoan như năm 2025, gây quá tải cho hệ thống thoát nước đô thị, ngập sâu nội thành và gia tăng sạt lở ở vùng đồi núi, ven biển.

Trong bối cảnh khí hậu toàn cầu đang “nóng lên nền”, các hiện tượng như ENSO ngày càng khó dự báo, khiến năm 2026 trở thành một năm rủi ro cao đối với các đô thị ven biển như Huế.

Hướng tới an ninh nước và đô thị thích ứng

Trước những thách thức đó, Huế cần triển khai đồng bộ các giải pháp dài hạn:

Quản lý tổng hợp tài nguyên nước và phục hồi hệ sinh thái: Điều phối liên hồ chứa, duy trì dòng chảy tối thiểu và xây dựng kịch bản ứng phó đa thiên tai. Bảo vệ rừng đầu nguồn, phục hồi đầm phá nhằm tăng khả năng trữ nước tự nhiên. Cải tạo môi trường nước và bảo vệ hành lang bảo vệ nguồn nước, thực hiện nghiêm ngặt việc hạn chế lấn lấp sông, hồ và các vùng trũng ngập nước nhằm đảm bảo khả năng tự điều tiết của hệ sinh thái đô thị.

Giải pháp quy hoạch và hạ tầng bền vững, bảo tồn và kết nối hệ thống mặt nước: Việc quy hoạch phát triển đô thị phải gắn liền với bảo vệ tài nguyên nước và bảo đảm duy trì dòng chảy tối thiểu. Đẩy mạnh mô hình “Đô thị bọt biển”, phục hồi thảm thực vật ven sông và tái tạo kè sinh thái. Từ đó, tăng khả năng thẩm thấu và giữ nước của đất, giảm thiểu ngập úng. Ưu tiên triển khai các dự án bảo tồn, cải tạo và kết nối các không gian mặt nước tự nhiên như ao, hồ, đầm, kênh, mương để đảm bảo khả năng điều tiết và trữ nước, nhất là ở các vùng lõi đô thị di sản như khu Hoàng thành Huế, các khu phố cổ.

Hiện đại hóa hạ tầng nước: Phát triển hệ thống cấp nước thông minh, giảm thất thoát, nâng cao năng lực dự trữ; tập trung nguồn lực đẩy nhanh tiến độ các dự án cải tạo, nạo vét sông ngòi, ao hồ, kênh mương, nâng cao năng lực tiêu thoát lũ vùng hạ du sông Bồ, sông Hương và các khu đô thị, mở rộng khẩu độ các cống thoát nước dọc tuyến cao tốc, quốc lộ, các tuyến giao thông nội hạt.

Quản lý lũ thông minh bằng công nghệ số: Thoát lũ không chỉ là xây dựng công trình mà còn là quản lý vận hành từ công tác điều tiết hồ chứa đầu nguồn sử dụng dữ liệu từ radar X-band và trạm quan trắc tự động để hồ Tả Trạch và các hồ thủy điện Hương Điền, Bình Điền chủ động cắt lũ, hạ mực nước đón lũ sớm trước khi bão đổ bộ. Đẩy mạnh giám sát thiên tai qua Hue-S, người dân và chính quyền theo dõi bản đồ ngập lụt thực tế để vận hành hệ thống cửa phai, trạm bơm thoát nước kịp thời theo diễn biến con nước. Ứng dụng công nghệ dự báo, tận dụng AI, dữ liệu lớn và hệ thống quan trắc thời gian thực để cảnh báo sớm.

Huy động nguồn lực xã hội hóa cho hạ tầng xanh và hợp tác quốc tế: Để có đủ kinh phí cho các dự án thích ứng quy mô lớn, Huế cần vận dụng hiệu quả các cơ chế xã hội hóa. Thành phố cần thực hiện các chính sách ưu đãi như hoàn thuế, khấu trừ thuế hoặc miễn giảm thuế cho các doanh nghiệp đầu tư vào hạng mục hạ tầng xanh, công trình xanh và hệ thống xử lý nước thải. Sự hợp tác với các quốc gia như Luxembourg mở ra cơ hội tiếp cận chiến lược tài chính khí hậu mới, trao quyền cho cộng đồng địa phương thực hiện các giải pháp ứng phó tại chỗ. Quỹ Bảo tồn di sản Huế là nguồn lực đặc thù giúp bổ sung kinh phí cho công tác trùng tu di tích kết hợp với các giải pháp chống sạt lở và xói mòn. Việc lồng ghép kế hoạch phòng, chống thiên tai vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm sẽ giúp huy động tổng thể nguồn lực từ Nhà nước đến doanh nghiệp và cộng đồng.

Chủ động thích ứng

Trong mùa cạn từ nay đến tháng 8/2026, cần điều tiết nước linh hoạt, ưu tiên cấp nước sinh hoạt; phát động tiết kiệm nước; phối hợp nhịp nhàng giữa các hồ chứa lớn đầu nguồn vận hành hiệu quả đập Thảo Long ở hạ lưu và các công trình thủy lợi, đập dâng để chống xâm nhập mặn, bảo vệ chất lượng nguồn nước ngọt cho sinh hoạt và sản xuất. Đồng thời, xây dựng kịch bản cấp nước trong tình huống khẩn cấp cho các khu vực khó khăn.

Để chuẩn bị cho mùa mưa bão sắp tới, cần khẩn trương kiểm tra an toàn hồ đập, gia cố hạ tầng, tổ chức diễn tập ứng phó thiên tai đến cấp cơ sở nhằm nâng cao năng lực phản ứng.

Năm 2026 được xem là phép thử lớn đối với năng lực quản trị rủi ro thiên tai của Huế. Từ một năm “dư nước nhưng đầy rủi ro” như 2025, thành phố đang bước vào chu kỳ “thiếu nước nhưng thiên tai cực đoan”.

Sự khác biệt không nằm ở mức độ thiên tai, mà ở cách tiếp cận: Từ “chống thiên tai” sang “chủ động thích ứng và sống chung thông minh”. Nếu tận dụng tốt cơ hội chuyển đổi này, Huế không chỉ giảm thiểu rủi ro mà còn có thể trở thành hình mẫu về quản trị tài nguyên nước, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển đô thị bền vững trong bối cảnh khí hậu cực đoan đang dần trở thành “bình thường mới”.

TS. Nguyễn Đính