Hướng đến bộ nguyên tắc chung của ASEAN về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật

Từ “công cụ” đến phương thức

Theo ông Trần Anh Tú, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp công nghệ thông tin, Bộ Khoa học và Công nghệ, tổng rà soát các văn bản quy phạm pháp luật năm 2026 cho thấy nhu cầu rất lớn về công cụ hỗ trợ. Tuy nhiên, đại diện Cục Công nghiệp công nghệ thông tin cũng nhấn mạnh AI không thể thay thế con người trong hoạt động xây dựng pháp luật.

Từ thực tế triển khai, ông Trần Anh Tú đề xuất 4 nhóm chính AI có thể hỗ trợ bao gồm: Rà soát hệt thống văn bản; tổng hợp dữ liệu thi hành; rút ngắn vòng phản hồi và nâng cao khả năng tiếp cận. Đi đôi với đó là 4 nhóm rủi ro cần kiểm soát là: Dữ liệu và độ chính xác; quyền và trách nhiệm; an toàn và tự chủ và cuối cùng là tổ chức và năng lực.

Nhấn mạnh việc chuyển đổi AI trong xây dựng và thi thành pháp luật cần sự tham gia, phối hợp liên ngành gồm chuyên gia pháp luật, chính sách, dữ liệu, AI, an toàn và kiểm thử…đại diện Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, cán bộ làm công tác pháp luật cần được trang bị kiến thức, kỹ năng kiểm chứng nguồn tin, nhận diện nguy cơ thiên lệch, bảo vệ dữ liệu và đánh giá giới hạn mô hình AI. Đi đôi với đó là các chuyên gia công nghệ cũng cần hiểu rõ yêu cầu nghiệp vụ, thẩm quyền của cơ quan nhà nước và trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật.

Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 thu hút đông đảo lãnh đạo và chuyên gia pháp luật tham gia Ảnh: Tuấn Dũng

Thực tế cho thấy, dù đã đạt được nhiều kết quả trong chuyển đổi số nhưng việc tiếp cận và tra cứu pháp luật của nước ta vẫn còn tồn tại bất cập. Đơn cử như dù đã có 145.000 văn bản được số hóa, người dân, doanh nghiệp vẫn thường gặp khó khăn khi tìm kiếm thông tin trên Cổng Pháp luật quốc gia.

Nguyên nhân nằm ở chỗ việc tìm kiếm vẫn dựa nhiều trên từ khoá truyền thống với các ngôn ngữ pháp lý chuyên môn phức tạp. Bên cạnh đó khối lượng văn bản khổng lồ và sự thay đổi thường xuyên của hệ thống pháp luật cũng “làm khó” người dân và doanh nghiệp. Trong khi đó, trợ lý ảo hiện tại chủ yếu trả lời câu hỏi cơ bản, chưa đạt đến mức cung cấp hướng dẫn tuân thủ cá nhân hóa, cảnh báo thay đổi văn bản theo hồ sơ người dùng, hay phân tích rủi ro pháp lý dự báo.

Trong bối cảnh đó, rõ ràng việc ứng dụng AI trong phát triển Cổng Pháp luật quốc gia là yêu cầu cấp thiết, khách quan, AI không chỉ giúp giải quyết các hạn chế hiện tại mà còn tạo bước đột phá, biến Cổng Pháp luật quốc gia thành nền tảng thông minh, chủ động hỗ trợ người dân, doanh nghiệp thực thi pháp luật, đồng thời hỗ trợ các cơ quan nhà nước trong rà soát, theo dõi thi hành và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Phát triển có trách nhiệm, tăng cường hợp tác

Một trong những vấn đề được đặt ra tại Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 cũng được các đại biểu nhấn mạnh là chất lượng dữ liệu. Nếu dữ liệu không đầy đủ, thiếu chính xác, không được cập nhật hoặc không xác định được nguồn gốc, kết quả do hệ thống AI tạo ra cũng khó có thể bảo đảm độ tin cậy. Đối với lĩnh vực pháp luật, yêu cầu này đặc biệt cao.

Các đại biểu tham quan các gian hàng Triển lãm các sản phẩm công nghệ của Việt Nam bên lề Diễn đàn. Ảnh: Tuấn Dũng.

Từ góc độ này, ông Lê Tuấn Phong, Phó Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tư pháp nhấn mạnh, hiện nay chúng ta không đặt câu hỏi có nên sử dụng AI hay không mà là nên sử dụng AI như thế nào để đảm bảo hiệu lực, an toàn và hiệu quả, bởi AI có thể nhận thông tin từ nhất nhiều luồng thông tin khác nhau ở cả văn bản quy phạm pháp luật lẫn thực tế phản ánh của người dân, doanh nghiệp.

Dẫn Tuyên bố Hà Nội về Hợp tác số được thông qua tại Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN lần thứ 6 (ADGMIN 6) , TS. Nguyễn Văn Cương, Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp đề xuất nghiên cứu xây dựng khung hợp tác ASEAN về chuyển đổi số và ứng dụng AI trong xây dựng, tổ thức thi hành pháp luật và hoạt động tư pháp.

“Sự cần thiết của việc tăng cường hợp tác giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp ASEAN trong lĩnh vực chuyển đổi số và ứng dụng AI trước hết xuất phát từ những yêu cầu cao mà từng quốc gia khó có thể tự xây dựng đồng bộ và thực hiện riêng lẻ”, TS Nguyễn Văn Cương chia sẻ.

Nhiều ý kiến cho rằng, đây là hướng tiếp cận phù hợp với đặc điểm đa dạng của ASEAN. Trong bối cảnh hoạt động lưu trữ và xử lý dữ liệu ngày càng phụ thuộc vào các hạ tầng điện toán đám mây và các nhà cung cấp công nghệ có hoạt động xuyên biên giới, khung hợp tác cũng cần phải tôn trọng và ghi nhận nguyên tắc chuyển quyền và quyền kiểm soát quốc gia đối với dữ liệu pháp luật, dữ liệu tư pháp.

Trước mắt, ASEAN nên ưu tiên xây dựng khung hợp tác chung, mạng lưới thông tin pháp luật, cơ chế thí điểm cùng mạng lưới đào tạo liên ngành. Qua đó, các nguyên tắc chung có thể được chuyển hóa thành kết quả cụ thể, góp phần nâng cao hiệu quả tư pháp, khả năng tiếp cận pháp luật và niềm tin trong khu vực.