Hướng đi bền vững cho ngành thép

Nhiều doanh nghiệp ngành thép đang tập trung nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị sản phẩm và năng lực tự chủ. (Ảnh: NGUYỄN NGHI)

Từ mở rộng sản lượng đến nâng cao giá trị

Với sản lượng khoảng 30 triệu tấn mỗi năm, ngành thép Việt Nam cơ bản đáp ứng nhu cầu trong nước ở nhiều phân khúc. Tuy nhiên, các sản phẩm thép chất lượng cao, thép đặc chủng vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nhập khẩu; trong khi thép xây dựng và một số sản phẩm phổ thông lại đang chịu sức ép cạnh tranh rất lớn, nhất là khi thị trường quốc tế dư thừa nguồn cung, gia tăng xuất khẩu.

Chiến lược phát triển ngành thép đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 261/ QĐ-TTg ngày 9/2/2026 đặt mục tiêu đến năm 2030, sản lượng thép thành phẩm đạt 32-33 triệu tấn/năm; đáp ứng khoảng 80-85% nhu cầu sử dụng trong nước. Đến năm 2050, sản lượng thép thành phẩm dự kiến đạt 75-80 triệu tấn/năm, đáp ứng tối đa nhu cầu trong nước và từng bước tăng tỷ trọng xuất khẩu,...

Để đạt các mục tiêu nêu trên, ngành thép phải nâng cao năng lực sản xuất các sản phẩm chất lượng cao, phục vụ cơ khí chế tạo, công nghiệp quốc phòng, giao thông, năng lượng và công nghiệp hỗ trợ, thay vì chỉ tập trung vào những mặt hàng phổ thông; thúc đẩy đổi mới công nghệ, phát triển thép xanh, nâng cao năng lực tự chủ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Xu hướng chuyển dịch đã thể hiện rõ trong một số dự án đầu tư của doanh nghiệp. Tổng Giám đốc Tập đoàn Hòa Phát Nguyễn Việt Thắng cho biết, doanh nghiệp tập trung phát triển các sản phẩm thép có hàm lượng công nghệ cao bằng việc xây dựng Nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất (Quảng Ngãi), công suất thiết kế 700 nghìn tấn/năm, tổng vốn đầu tư hơn 10 nghìn tỷ đồng nhằm cung cấp sản phẩm thép cho các công trình trọng điểm quốc gia; dự kiến cho ra lò sản phẩm ray đường sắt tốc độ cao đầu tiên trong quý I/2027. Doanh nghiệp tiếp tục mở rộng sản xuất thép dẹt và thép chất lượng cao phục vụ các ngành công nghiệp, cơ khí chế tạo, đóng tàu, năng lượng và các lĩnh vực chuyên sâu.

Tại Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên (TISCO), Phó Tổng Giám đốc Hà Tuấn Hưng cho biết, việc phát triển các dòng thép chuyên dụng phục vụ đóng tàu, giao thông, cơ khí, quốc phòng và thép mạ kim loại phục vụ phát triển hạ tầng năng lượng được xác định là hướng đi nhằm đa dạng hóa sản phẩm, gia tăng giá trị tại TISCO. Doanh nghiệp cũng chú trọng tăng cường hợp tác với viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, hình thành liên kết từ nghiên cứu, phát triển sản phẩm đến sản xuất và ứng dụng thực tế. Trong sản xuất, công ty ưu tiên chuyển đổi xanh thông qua giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên, quan trắc và công khai thông tin môi trường, tận thu năng lượng.

Tuy nhiên, chuyển dịch cơ cấu sản phẩm không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng của từng doanh nghiệp. Hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật phải được hoàn thiện đồng bộ, tạo cơ sở để doanh nghiệp nghiên cứu, đầu tư và sản xuất những sản phẩm mới. Việc hình thành thị trường tiêu thụ ổn định, nhất là đối với thép phục vụ các dự án hạ tầng lớn, cũng có ý nghĩa quan trọng trong giảm rủi ro đầu tư.

Hoàn thiện chính sách, thúc đẩy chuyển đổi xanh

Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, một điểm nghẽn cố hữu của ngành thép Việt Nam là sự phụ thuộc lớn vào nguyên liệu, công nghệ và thiết bị nhập khẩu. Khi giá nguyên liệu biến động hoặc chuỗi cung ứng gián đoạn, doanh nghiệp trong nước dễ chịu tác động. Vì vậy, nâng cao năng lực tự chủ cần gắn với phát triển nguồn nguyên liệu, tăng cường tái chế, đổi mới công nghệ và hình thành chuỗi liên kết trong nước.

Tổng Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Kirby Đông Nam Á Võ Minh Nhựt lưu ý, hiệu quả phát triển ngành cần được đánh giá trên cơ sở giá trị gia tăng, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng tiêu thụ sản phẩm, thay vì chỉ nhìn vào công suất hay sản lượng. Tự chủ sản xuất cũng không đồng nghĩa với việc phải nội địa hóa mọi sản phẩm bằng mọi giá, mà cần lựa chọn những lĩnh vực có lợi thế, có thị trường và khả năng cạnh tranh.

Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) Đinh Quốc Thái cho rằng, doanh nghiệp cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, nâng cao năng lực quản trị và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đầu tư sản xuất cũng phải bám sát nhu cầu thị trường, tránh mở rộng công suất thiếu kiểm soát, gây dư thừa và kéo dài cạnh tranh về giá. Cùng với đó, Nhà nước cần hoàn thiện chính sách hỗ trợ, bảo vệ hợp lý sản xuất trong nước trước sức ép thép nhập khẩu, nhưng vẫn bảo đảm lợi ích của các ngành sử dụng thép. Bởi giá thép đầu vào quá cao cũng có thể làm suy giảm sức cạnh tranh của cơ khí chế tạo, xây dựng và nhiều lĩnh vực sản xuất khác.

Từ góc độ quản lý, Quyền Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương) Chu Thắng Trung lưu ý, nguy cơ dư thừa nguồn cung thép toàn cầu và công suất sản xuất trong nước gia tăng đòi hỏi doanh nghiệp thận trọng khi đầu tư, mở rộng sản xuất. Cơ quan quản lý cần xây dựng cơ sở dữ liệu ngành đồng bộ, tăng cường cảnh báo sớm nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại tại các thị trường xuất khẩu, hỗ trợ doanh nghiệp chủ động ứng phó. Việc sử dụng hiệu quả các công cụ chống bán phá giá, chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại cũng góp phần hạn chế cạnh tranh không bình đẳng.