Hướng đi chiến lược cho ngành gạo

Việc đa dạng thị trường và nâng cao chất lượng sản phẩm được xem là hướng đi chiến lược của ngành gạo. Ảnh: C.K

Nhiều thách thức

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NNMT), năm 2025, Việt Nam xuất khẩu được khoảng 7,85 triệu tấn gạo, trị giá 4,02 tỷ USD, giảm 12,7% về khối lượng và 29,4% về giá trị so với năm 2024. Diễn biến xuất khẩu gạo trong những tháng cuối năm 2025 còn cho thấy sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường quen thuộc.

Bước vào đầu năm 2026, ngành lúa gạo ghi nhận tín hiệu tích cực là Philippines sẽ mở lại nhập khẩu từ đầu năm 2026 với hạn mức ban đầu khoảng 500.000 tấn. Tuy nhiên, thuế nhập khẩu tăng từ 15% lên 20% từ ngày 16/1/2026 và tổng lượng nhập cả năm giảm xuống còn khoảng 3,6-3,8 triệu tấn, thấp hơn năm 2024 khoảng 1 triệu tấn. Điều này cho thấy thị trường vẫn mở nhưng cạnh tranh gay gắt hơn và biên lợi nhuận bị thu hẹp.

Nhập khẩu gạo của Philippines năm tài khóa 2025/2026 dự báo giảm còn khoảng 4,4 triệu tấn, giảm gần 19% so với năm trước do lệnh cấm nhập khẩu trong 4 tháng cuối năm 2025 để bảo vệ nông dân. Việt Nam vẫn là nhà cung cấp lớn nhất, tiếp theo là Myanmar và Thái Lan.

Thị trường tiêu thụ gạo lớn khác là Indonesia, hiện đang trong trạng thái dư cung sâu. Theo Hãng thông tấn quốc gia Indonesia (Antara), dự trữ gạo quốc gia nước này dự báo đạt kỷ lục 3,5 triệu tấn vào cuối năm 2025, hoàn toàn không dựa vào nhập khẩu.

Chính phủ Indonesia đã chỉ đạo Bulog (Cơ quan Hậu cần Quốc gia Indonesia) tăng mạnh thu mua nội địa, với chỉ tiêu 4 triệu tấn gạo trong năm 2026 (so với 3 triệu tấn năm 2025) và 1 triệu tấn ngô, nhằm hỗ trợ nông dân và tăng dự trữ an ninh lương thực. Điều này khiến khả năng Indonesia quay lại nhập khẩu gạo trong ngắn hạn là rất thấp.

Đánh giá thị trường gạo những tháng đầu năm 2026, giới chuyên gia cho rằng, bước sang những tháng đầu năm 2026, thị trường gạo thế giới nhiều khả năng vẫn tiếp tục xoay quanh câu chuyện dư cung, tình trạng đã kéo dài từ cuối năm 2025 cho đến nay.

Các tổ chức, cơ quan lớn như Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) hay Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) đều chung một nhận định rằng sản lượng toàn cầu của vụ 2025 - 2026 vẫn tăng đều, lên tới 556,4 triệu tấn, trong khi tồn kho cuối vụ duy trì ở mức rất cao, từ 186 đến hơn 215 triệu tấn. Tổng nguồn cung được Hội đồng Ngũ cốc Quốc tế (IGC) ước tính chạm ngưỡng kỷ lục 728 triệu tấn, tức là tăng thêm 1,5% so với mùa trước. Dù nhu cầu thế giới vẫn tăng, nhưng mức tăng đó không đủ mạnh để “ăn” hết lượng gạo đang chất trong kho của các nước xuất khẩu lớn.

Đẩy mạnh xuất khẩu gạo giá trị cao

Trong bối cảnh các thị trường truyền thống như Philippines và Indonesia thu hẹp, việc chuyển hướng sang phân khúc cao cấp được xem là chiến lược sống còn. EU, Nhật Bản, Mỹ và Trung Quốc đang là những thị trường mục tiêu cho gạo chất lượng cao, gạo đặc sản và sản phẩm chế biến. Theo nhận định của các doanh nghiệp (DN), năm 2026 nhiều khả năng sẽ tiếp tục là một năm xuất khẩu thận trọng. Trung Đông được đánh giá là điểm đến ổn định, trong khi châu Phi vẫn là thị trường tiềm năng nhưng chịu áp lực lớn từ chi phí logistics và đầu vào. Các thị trường cao cấp như châu Âu, Nhật Bản và Anh còn dư địa, song yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dịch bệnh cũng đặt ra những thách thức không nhỏ.

Trong bối cảnh đó, việc tái cấu trúc thị trường và sản phẩm xuất khẩu được xem là hướng đi mang tính chiến lược. Giảm phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống, phát triển các phân khúc gạo chất lượng cao, gạo thơm và từng bước xây dựng thương hiệu riêng là con đường đòi hỏi sự kiên trì và đầu tư bài bản của các DN.

Thực tế, tính chung trong tháng 12/2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 340.000 tấn gạo, đạt kim ngạch 189 triệu USD, tương ứng giá bình quân khoảng 555 USD/tấn. Mức giá này cho thấy gạo Việt Nam vẫn đứng trong nhóm trung bình cao trên thị trường quốc tế, song xu hướng chung là giảm nhẹ về cuối tháng khi nguồn cung toàn cầu gia tăng. Đáng chú ý, việc giống gạo ST25 tiếp tục được vinh danh “ngon nhất thế giới” mở ra dư địa lớn cho phân khúc cao cấp, trong khi gạo Japonica được đẩy mạnh vào thị trường Nhật Bản. Song song đó, các sản phẩm như bún, phở khô hay cơm đóng hộp cũng được tăng tốc xuất khẩu nhờ giá trị gia tăng cao.

Ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) nhấn mạnh, Bộ Công thương sẽ tiếp tục triển khai thực hiện có hiệu quả Chiến lược xuất khẩu gạo đến năm 2030; trong đó tổ chức thực hiện các hoạt động xúc tiến thương mại gạo tại các thị trường truyền thống, tiềm năng như Philippines, Trung Quốc, châu Phi, EU… để kịp thời tận dụng cơ hội trong trường hợp Philippines nhập khẩu trở lại (dự kiến trong tháng 1/2026). Song song đó, tận dụng tối đa nhu cầu từ các thị trường để đẩy mạnh xuất khẩu mặt hàng này.

Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cũng đề xuất, cần xác định lúa gạo là hàng hóa đặc biệt cần được theo dõi chặt chẽ vừa đảm bảo tiêu thụ trong nước và an ninh lương thực vừa đáp ứng nhu cầu xuất khẩu có hiệu quả.

Song song đó, cần có liên kết xây dựng một vùng nguyên liệu ổn định đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, ổn định chất lượng, xây dựng thương hiệu. Cần xác định sản xuất đáp ứng theo yêu cầu, tiêu chuẩn và số lượng của các quốc gia nhập khẩu.

Lê Bảo