Hướng đi nào cho đơn vị sự nghiệp công ở cấp xã Bài 2: Tổ chức bộ máy và trách nhiệm thực thi
Được kỳ vọng trở thành đầu mối cung ứng các dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu ở cơ sở, các đơn vị sự nghiệp công lập cung ứng các dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu đa ngành, đa lĩnh vực ở cấp xã đang phải giải bài toán khó: nhiệm vụ tổng hợp, sâu về chuyên môn, rộng về quy mô nhưng nhân lực, cơ cấu chuyên môn và điều kiện vận hành chưa theo kịp. Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ hợp nhất đầu mối mà chưa thiết kế lại tổ chức, phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm nguồn lực, mô hình đa ngành, đa lĩnh vực khó phát huy hết hiệu quả.
Nhiều nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức chưa theo kịp
Từ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc tổ chức lại các đơn vị sự nghiệp công lập ở cấp xã đặt ra yêu cầu không chỉ duy trì những dịch vụ thiết yếu mà còn phải sử dụng hiệu quả đội ngũ, cơ sở vật chất được chuyển giao từ cấp huyện trước đây.
Bộ phận kỹ thuật Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Bắc Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh làm nhiệm vụ. Ảnh: Bình Nguyên
Nghệ An đã thành lập 130 Trung tâm Cung ứng dịch vụ công cấp xã. Tuy nhiên, ở một số địa bàn, khó khăn xuất hiện ngay từ các điều kiện vận hành cơ bản nhất. Tại xã Hữu Khuông, Trung tâm được thành lập từ tháng 12.2025 nhưng chỉ có hai viên chức, trong khi địa phương thiếu nhân sự đến mức chưa thể kiện toàn chức danh giám đốc. Theo thông tin tại địa phương, kinh phí đã được cấp nhưng Trung tâm chưa thể chi trả tiền lương cho viên chức do vướng thủ tục liên quan đến chủ tài khoản và điều kiện giao dịch. Anh Lê Đức Đăng, viên chức phụ trách công việc kỹ thuật truyền hình, cùng một đồng nghiệp có chuyên môn nông nghiệp đã phải chờ lương trong nhiều tháng. Với địa bàn Hữu Khuông gần như biệt lập trong lòng hồ thủy điện, chi phí đi lại cao, việc chậm chi trả thu nhập càng tạo thêm áp lực cho người lao động.
Tình trạng thiếu nhân lực, phải kiêm nhiệm nhiều phần việc ngoài chuyên môn được đào tạo không chỉ diễn ra ở Nghệ An mà còn là thực tế tại nhiều địa phương khi tổ chức lại bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Thực tế tại Gia Lai cũng đặt ra yêu cầu tương tự khi các lĩnh vực có tính chất chuyên môn khác nhau được tổ chức trong cùng một đầu mối. Các lĩnh vực như thú y, trồng trọt, bảo vệ thực vật hay quản lý công trình công cộng đều đòi hỏi kiến thức, kỹ năng chuyên ngành và khả năng xử lý tình huống cụ thể.
Nếu thiếu người có chuyên môn phù hợp, thiếu cơ chế hỗ trợ nghiệp vụ và quy trình phối hợp rõ ràng, việc giao thêm nhiệm vụ không chỉ làm gia tăng áp lực cho viên chức mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng, tính kịp thời và hiệu quả cung ứng dịch vụ công. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là phân công để đủ việc, mà phải bố trí nhân lực phù hợp với tính chất công việc, đồng thời có cơ chế hỗ trợ chuyên môn và điều phối nhân lực linh hoạt giữa các địa bàn.
Theo ông Cao Quốc Bình, viên chức Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Chư Prông, Gia Lai, vấn đề đặt ra không phải là mọi Trung tâm đều phải có một cơ cấu giống nhau, mà cần xác định một khung tổ chức phù hợp với chức năng chung, đồng thời có khả năng điều chỉnh theo đặc điểm từng địa bàn. Nơi có nhiều nhiệm vụ về văn hóa, thông tin cần nhân lực đáp ứng yêu cầu tổ chức hoạt động và truyền thông cơ sở; địa bàn sản xuất nông nghiệp lớn cần đội ngũ khuyến nông, thú y, trồng trọt phù hợp; nơi đảm nhận dịch vụ công ích, quản lý tài sản hay công trình công cộng lại cần những vị trí chuyên môn khác. Vì vậy, rà soát chức năng, nhiệm vụ phải đi trước hoặc đồng thời với việc xác định vị trí việc làm, thay vì giao nhiệm vụ xong mới tìm cách bố trí người thực hiện.
Phân định rõ trách nhiệm, đủ nguồn lực thực hiện nhiệm vụ
Bên cạnh bài toán nhân lực, vấn đề cần làm rõ là ranh giới giữa chức năng quản lý nhà nước của UBND cấp xã và các phòng chuyên môn với chức năng cung ứng dịch vụ sự nghiệp công của Trung tâm. Đây không chỉ là câu chuyện phân công công việc, mà còn liên quan trực tiếp đến tổ chức bộ máy, trách nhiệm thực thi và hiệu quả phục vụ người dân.
Thực tế cho thấy, khi Trung tâm được giao nhiều lĩnh vực, từ văn hóa, thông tin, thể thao, du lịch đến khuyến nông, thú y, môi trường, quản lý đô thị và tài sản công, nguy cơ chồng lấn chức năng càng rõ. Trong khi UBND cấp xã và các phòng chuyên môn thực hiện nhiệm vụ quản lý, tham mưu, kiểm tra, xử lý theo thẩm quyền, Trung tâm chủ yếu đảm nhận việc tổ chức cung ứng dịch vụ sự nghiệp công. Tuy nhiên, khi thiếu nhân lực hoặc chưa có quy trình phối hợp cụ thể, Trung tâm dễ trở thành đầu mối nhận thêm những phần việc vốn thuộc trách nhiệm của các phòng chuyên môn. Các phòng thông qua UBND giao việc, nhưng nếu không xác định rõ nhiệm vụ nào Trung tâm trực tiếp thực hiện, nhiệm vụ nào phòng chuyên môn chủ trì, ranh giới trách nhiệm sẽ khó phân định.
Chẳng hạn, trong lĩnh vực văn hóa, thông tin, thể thao, du lịch, cần tách bạch nhiệm vụ quản lý nhà nước của Phòng Văn hóa - Xã hội với hoạt động tổ chức, cung ứng dịch vụ của Trung tâm. Tương tự, tại xã, cần phân định rõ trách nhiệm giữa Trung tâm với Phòng Kinh tế, tại phường là với Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị trong các lĩnh vực khuyến nông, thú y, bảo vệ thực vật, môi trường, quản lý đô thị và xử lý tài sản công. Trung tâm có thể trực tiếp thực hiện dịch vụ, hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ phòng chống dịch bệnh hoặc duy trì các hoạt động công ích theo nhiệm vụ được giao; nhưng những công việc tham mưu quản lý nhà nước, kiểm tra, xử lý vi phạm và quyết định hành chính phải được thực hiện đúng thẩm quyền, quy trình chuyên môn.
Vì vậy, kiện toàn Trung tâm không thể chỉ dừng ở bổ sung nhân lực, mà cần rà soát đồng bộ chức năng, nhiệm vụ, vị trí việc làm và cơ chế giao nhiệm vụ. UBND cấp xã cần xác định rõ đơn vị chủ trì, đơn vị thực hiện, trách nhiệm phối hợp và đầu mối chịu trách nhiệm về kết quả. Khi ranh giới được xác lập rõ, Trung tâm mới có thể tập trung vào chức năng cung ứng dịch vụ công, phát huy chuyên môn của viên chức; các phòng chuyên môn cũng thực hiện đúng vai trò tham mưu quản lý nhà nước, tránh tình trạng chồng chéo trong giao việc nhưng không rõ trách nhiệm đến cùng.