Hướng tới không gian pháp lý số thuận lợi hơn cho doanh nghiệp ASEAN

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu khai mạc Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 . Ảnh: Phạm Kiên

AI phải tạo ra lợi ích thiết thực cho người dân, doanh nghiệp

Ngày 18/8, tại Hà Nội, Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 khai mạc với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”.

Phát biểu khai mạc, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho rằng, sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, AI và dữ liệu lớn đang mở ra những cơ hội mới, đồng thời làm gia tăng khoảng cách giữa những quốc gia đi đầu và những quốc gia chậm chuyển đổi.

Trong bối cảnh đó, một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận không chỉ củng cố lòng tin của người dân, doanh nghiệp mà còn tạo điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng an toàn.

Theo Phó Thủ tướng, sự phát triển của AI đang đặt ra ba câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật. Trước hết là pháp luật cần điều chỉnh AI như thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo. Tiếp đó là khả năng sử dụng AI để nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Đáng chú ý, vấn đề thứ ba được đặt ra là AI sẽ mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội; công nghệ này có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không.

Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với môi trường kinh doanh. Khi hệ thống dữ liệu pháp luật được số hóa, kết nối và các công cụ AI được ứng dụng phù hợp, khả năng tra cứu, đối chiếu và tiếp cận quy định pháp luật có thể được cải thiện, tạo thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp.

Theo Phó Thủ tướng, Việt Nam đang đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ ứng dụng AI có chuẩn mực, phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia.

Tuy nhiên, AI chỉ có thể phát huy hiệu quả khi có nền tảng dữ liệu bảo đảm chất lượng. Dữ liệu phải “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung”. Đồng thời, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế quyền quyết định và trách nhiệm của con người.

Đối với các ứng dụng hỗ trợ soạn thảo, thẩm định, đánh giá tác động chính sách, yêu cầu kiểm soát phải được đặt ở mức cao nhất. Bởi nếu dữ liệu đầu vào sai lệch hoặc bị chi phối, chất lượng vận hành cũng như các khuyến nghị chính sách của hệ thống có thể bị ảnh hưởng.

Hướng tới không gian pháp lý số thuận lợi hơn cho doanh nghiệp ASEAN

Từ thực tiễn phát triển AI, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho rằng ASEAN có đủ điều kiện trở thành khu vực tiên phong của thế giới về ứng dụng AI có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu và các đại biểu tham quan các gian hàng Triển lãm các sản phẩm công nghệ của Việt Nam. Ảnh: Phạm Kiên

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Phó Thủ tướng đề xuất bốn định hướng hợp tác lớn.

Trước hết, các quốc gia cần hợp tác xây dựng bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức AI.

Một hướng hợp tác đáng chú ý đối với cộng đồng doanh nghiệp là chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.

Mục tiêu được đặt ra là tiến tới tạo thuận lợi hơn cho việc tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Cùng với đó, ASEAN cần hợp tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật, bảo đảm đội ngũ nhân lực vừa am hiểu pháp luật, vừa nắm vững công nghệ; hỗ trợ về hạ tầng dữ liệu và chuyển giao công nghệ, nhất là đối với các thành viên còn khó khăn.

Định hướng cuối cùng là duy trì các cơ chế đối thoại, tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và kết nối mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp, pháp luật.

Theo Phó Thủ tướng, ASEAN có dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới và hệ thống pháp luật đa dạng. Nếu kết nối được những lợi thế này, khu vực có thể hình thành một “phòng thí nghiệm chính sách” phong phú, đồng thời từng bước xây dựng không gian pháp lý số hài hòa, an toàn và tin cậy.

Đối với doanh nghiệp, giá trị của quá trình này không chỉ nằm ở việc ứng dụng thêm một công nghệ mới. Mục tiêu được đặt ra rõ hơn là sử dụng công nghệ để việc tiếp cận, tra cứu và đối chiếu pháp luật thuận lợi hơn, từ đó giảm thời gian và chi phí tuân thủ trong môi trường kinh doanh ngày càng số hóa.

Số hóa hoạt động trọng tài

Tại sự kiện, ông Nguyễn Trung Nam, Phó Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) chia sẻ, chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong hoạt động trọng tài, từ phương thức quản lý hồ sơ, trao đổi tố tụng đến tổ chức phiên điều trần. Các nền tảng điện tử như SIAC Gateway hay VIAC E-case cho phép nhiều thủ tục được thực hiện trực tuyến, trong khi hình thức điều trần trực tuyến và kết hợp trực tiếp – trực tuyến ngày càng phổ biến, giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và thuận lợi hơn đối với các tranh chấp xuyên biên giới.

Cùng với số hóa, trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều khả năng ứng dụng trong trọng tài, như tìm kiếm và phân loại tài liệu, phân tích dữ liệu, dịch thuật, rà soát văn bản và quản lý hồ sơ. Tuy nhiên, AI cũng kéo theo những rủi ro, đặc biệt là hiện tượng “hallucination”, khi hệ thống tạo ra thông tin không chính xác nhưng có vẻ đáng tin cậy. Nguy cơ rò rỉ dữ liệu mật, thông tin kinh doanh và các vấn đề về an ninh mạng cũng cần được kiểm soát.

Trước thực tế này, đại diện Trung tâm Trọng tài Quốc tế nhấn mạnh công nghệ phải phục vụ công lý và không thể thay thế trách nhiệm của con người. Thông tin do AI cung cấp cần được kiểm chứng, đồng thời việc sử dụng AI phải bảo đảm tính bảo mật, minh bạch và quyền lợi hợp pháp của các bên.