Huyền thoại quái vật hồ Loch Ness được tạo ra như thế nào?

"Quái vật hồ Loch Ness có thật không?" là thắc mắc chung của nhiều người. Ảnh minh họa: BBC.

Năm 1933, hàng loạt thông tin về một sinh vật chưa được xác định xuất hiện trên mặt hồ Loch Ness, Scotland, được báo chí đăng tải. Những người nói nhìn thấy sinh vật này gồm bác sĩ, luật sư và kỹ sư. Nghề nghiệp của nhân chứng thường được nhấn mạnh trong các bài báo nhằm tăng độ tin cậy của câu chuyện.

Mới đây, trang Literary Hub đã đăng một đoạn trích trong cuốn There's a Monster in the Lake: The World as a Fantastical Place (tạm dịch: Có một con quái vật trong hồ: Thế giới như một nơi kỳ ảo) của nhà văn Laura Fernández. Đoạn trích lý giải cách báo chí, những bức ảnh và hoạt động thương mại góp phần tạo nên huyền thoại quái vật hồ Loch Ness.

Tác giả Laura Fernández cho rằng huyền thoại quái vật hồ Loch Ness, còn gọi là Nessie, được hình thành và duy trì một phần nhờ cách con người kể chuyện, truyền thông đưa tin và công chúng tiếp nhận thông tin. Theo bà, những bài báo về Nessie có đặc điểm tương tự truyện dài đăng nhiều kỳ. Mỗi lời kể, bức ảnh hay cuộc tìm kiếm lại bổ sung tình tiết mới, khiến độc giả tiếp tục theo dõi.

Những bài báo, bức ảnh và tiền thưởng

Để giải thích vai trò của truyền thông, Fernández nhắc đến James Gordon Bennett, chủ báo New York Herald, và cuộc tìm kiếm nhà truyền giáo người Anh David Livingstone tại châu Phi vào thế kỷ XIX. Năm 1869, Bennett giao phóng viên Henry Morton Stanley nhiệm vụ tìm kiếm Livingstone, người đã mất liên lạc trong quá trình thám hiểm.

Theo cuốn Ninety Degrees North: The Quest for the North Pole (tạm dịch: 90 độ Bắc: Hành trình chinh phục Bắc Cực) của Fergus Fleming, Bennett yêu cầu Stanley rút 1.000 bảng Anh để thực hiện chuyến đi. Nếu số tiền cạn kiệt, phóng viên có thể tiếp tục rút thêm cho đến khi tìm được nhà thám hiểm.

Đối với Bennett, việc tìm kiếm những nhà thám hiểm mất tích không chỉ nhằm đưa tin về một sự kiện mà còn tạo ra chuỗi bài báo có khả năng thu hút độc giả. Fernández nhận định cách làm này đánh dấu sự thay đổi trong hoạt động báo chí: Thay vì chỉ chờ sự kiện xảy ra, các tòa soạn có thể chủ động tìm kiếm và phát triển những câu chuyện.

Bà cho rằng huyền thoại Loch Ness cũng được truyền thông khai thác theo cách tương tự kể từ năm 1933. Mỗi khi xuất hiện nhân chứng mới, báo chí lại đăng tải thông tin, khiến câu chuyện tiếp tục được mở rộng. Tuy nhiên, việc nhiều người khẳng định nhìn thấy sinh vật không đồng nghĩa sự tồn tại của nó đã được chứng minh.

Ngày 12/11/1933, Hugh Gray chụp được một bức ảnh tại hồ Loch Ness. Hình ảnh được đăng trên báo Daily Express và Daily Sketch ngày 6/12 cùng năm. Trong ảnh, một vật thể không rõ hình dạng nổi lên giữa mặt nước, xung quanh có bọt trắng. Một phần vật thể trông giống chiếc vây.

Theo Fernández, bức ảnh trở thành một trong những bằng chứng đầu tiên được sử dụng để củng cố giả thuyết có sinh vật chưa được biết đến trong hồ. Đi kèm bức ảnh là xác nhận từ hãng Kodak rằng âm bản không bị chỉnh sửa.

Tuy nhiên, việc âm bản không bị can thiệp không thể chứng minh vật thể trong ảnh là quái vật. Bức ảnh cũng đặt ra câu hỏi về khả năng tồn tại của một sinh vật thời tiền sử trong hồ nước có người sinh sống, đánh cá và đi thuyền thường xuyên.

Fernández liên hệ câu chuyện với tiểu thuyết The Lost World (Thế giới đã mất) của Arthur Conan Doyle, xuất bản năm 1912. Trong tác phẩm, một đoàn thám hiểm, có sự tham gia của nhà báo Ed Malone thuộc tờ Daily Gazette, phát hiện vùng đất biệt lập nơi những sinh vật tiền sử vẫn tồn tại.

Bối cảnh tiểu thuyết lấy cảm hứng từ núi Roraima ở Nam Mỹ. Khác với vùng đất gần như chưa được khám phá trong tác phẩm của Doyle, hồ Loch Ness nằm giữa khu vực có hoạt động của con người.

Vì vậy, giả thuyết một sinh vật thời tiền sử có thể sinh sống trong hồ suốt thời gian dài đặt ra nhiều vấn đề về mặt khoa học.

Ảnh: lithub.

Cùng các bài báo và hình ảnh, những khoản tiền thưởng góp phần thúc đẩy hoạt động tìm kiếm Nessie. Bertram Mills, chủ một đoàn xiếc, từng treo thưởng 20.000 USD cho người bắt được quái vật Loch Ness còn sống.

Ông thậm chí chuẩn bị một chiếc lồng rộng khoảng 9 m, cao hơn 7,5 m để trưng bày sinh vật nếu tìm thấy. Mills còn cho chế tạo mô hình Nessie bằng giấy bồi, với những chiếc bướu nhô lên, mắt và các bộ phận giống râu. Mô hình được đưa đi giới thiệu tại nhiều địa điểm ở Scotland.

Theo Fernández, hoạt động này vừa phục vụ mục đích quảng bá đoàn xiếc, vừa khiến công chúng quan tâm đến câu chuyện về sinh vật dưới hồ.

Một vườn thú ở New York cũng từng đưa ra khoản thưởng cho việc tìm kiếm Nessie. Thông tin về các khoản tiền thưởng tiếp tục xuất hiện trên báo chí, thu hút những người hy vọng có thể kiếm tiền nhờ phát hiện sinh vật.

Bên cạnh đó, những lời kể khác cũng xuất hiện nhằm giải thích hiện tượng được cho là quái vật. Một giả thuyết cho rằng hình ảnh sinh vật dưới nước có thể bắt nguồn từ những con voi của đoàn xiếc khi chúng xuống hồ tắm. Tuy nhiên, đây chỉ là một trong những cách lý giải được nhắc đến, không phải kết luận đã được xác nhận.

Lâu đài Urquhart nằm bên bờ hồ Loch Ness. Ảnh: Scotlandswild.

Biểu tượng du lịch

Sau nhiều thập kỷ, Nessie trở thành một phần trong hoạt động du lịch tại hồ Loch Ness. Du khách đến đây có thể tham gia các chuyến đi thuyền, ngắm hồ và lâu đài Urquhart, địa điểm xuất hiện trong nhiều bức ảnh liên quan đến truyền thuyết.

Trong chuyến tham quan của mình, Fernández nhận thấy phần lớn du khách quan tâm đến việc chụp ảnh và ghi lại trải nghiệm hơn là tìm kiếm quái vật. Bà cũng đề cập khoản thưởng một triệu bảng Anh được quảng bá cho việc tìm thấy Nessie, gắn với nhà cái William Hill, cùng cuộc thi ảnh thường niên do cộng đồng quan tâm đến quái vật Loch Ness tổ chức. Cuộc thi trao giải cho bức ảnh ghi lại lần nhìn thấy Nessie được đánh giá cao nhất trong năm. Những người muốn tham gia phải thông qua câu lạc bộ người hâm mộ quái vật Loch Ness.

Theo Fernández, cách công chúng tiếp nhận câu chuyện đã thay đổi. Những năm 1930, thông tin về Nessie từng khiến nhiều người tin rằng một sinh vật chưa được biết đến có thể tồn tại dưới hồ, ngày nay truyền thuyết chủ yếu gắn với du lịch và trải nghiệm văn hóa.

Trong cuốn There's a Monster in the Lake: The World as a Fantastical Place, Fernández sử dụng câu chuyện Nessie để bàn về nhu cầu giải thích những hiện tượng chưa được hiểu rõ của con người. Bà cho rằng con người thường xây dựng các câu chuyện để lý giải thế giới xung quanh. Truyền thuyết Loch Ness là một ví dụ về cách những lời kể có thể duy trì niềm tin vào một điều chưa được chứng minh qua nhiều thế hệ.