Iran đã tìm ra cách hiệu quả để đối phó với Mỹ?

Tổng thống Mỹ Donald Trump lại rơi vào tình thế quen thuộc trong vấn đề Iran. Các cuộc tấn công quân sự quy mô lớn từng được ông Trump công bố tuần trước nay đã bị tạm hủy bỏ và thêm một cơ hội nữa được trao cho ngoại giao. Tuy nhiên, không có gì đảm bảo việc cố gắng mở ra cánh cửa ngoại giao vào phút chót sẽ giúp ngăn chặn giao tranh quy mô lớn hơn, đặc biệt sau những sự kiện diễn ra gần đây.

Một hệ thống tên lửa của Iran được trưng bày tại Quảng trường Azadi ở thủ đô Tehran. Ảnh: WANA

Vào ngày 28/7, Iran đã bất ngờ phóng tên lửa đạn đạo tấn công các vị trí của Mỹ ở Vùng Vịnh. Đây được coi là cuộc tấn công phủ đầu chưa từng có tiền lệ trong lịch sử các hoạt động tên lửa của Iran. Theo báo Washington Post, chiến lược tên lửa của Iran và sự gia tăng mức độ chấp nhận rủi ro của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), lực lượng nắm giữ kho tên lửa đạn đạo của Tehran, đang tạo ra một bước ngoặt lớn tại Trung Đông.

Khi chính quyền Tổng thống Mỹ Trump cân nhắc các lựa chọn trong cuộc đối đầu đang tiếp diễn với Iran, điều quan trọng là phải luôn lưu tâm đến vị thế chiến lược mới của Iran. Giới quan sát nhận định có một số lý do khiến nước Cộng hòa Hồi giáo này trở nên táo bạo hơn.

Trước hết, giới lãnh đạo Tehran rõ ràng tin họ có thể giành phần thắng trong cuộc đấu trí và ý chí. Dù thua kém về mặt quân sự so với một siêu cường toàn cầu sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng Iran nhận thấy rõ sự miễn cưỡng của Mỹ trong việc sa vào một cuộc xung đột kéo dài, điều có thể gây hoảng loạn cho thị trường dầu mỏ, tác động tiêu cực đến kết quả bầu cử giữa kỳ và tiêu tốn các loại đạn dược quý giá như tên lửa đánh chặn. Đây là một trong những lý do chính khiến Iran đáp trả mạnh mẽ mọi cuộc tấn công của Mỹ kể từ khi bản ghi nhớ thỏa thuận sụp đổ vào tháng trước.

Ngoài ra, trong hơn một thập kỷ rưỡi qua, Iran không chỉ gia tăng số lượng, mà còn nâng cao chất lượng tên lửa đạn đạo của mình. Độ chính xác được cải thiện ở các loại tên lửa đạn đạo tầm ngắn và tầm trung sử dụng nhiên liệu rắn một tầng mới, có khả năng sẵn sàng chiến đấu cao đã cung cấp cho Tehran công cụ để thực hiện các chiến lược tấn công chủ động hơn, thay vì chỉ dừng lại ở việc răn đe hay đáp trả khi bị nhắm mục tiêu.

Nhà nghiên cứu cấp cao Behnam Ben Taleblu thuộc Tổ chức Bảo vệ dân chủ (Mỹ) cho rằng kinh nghiệm đương đầu với các đối thủ đã dạy cho Tehran biết họ có thể phô diễn sức mạnh này một cách an toàn.

Trước cuộc xung đột kéo dài 12 ngày vào tháng 6 năm ngoái, Iran đã thực hiện 2 đợt tấn công bằng tên lửa đạn đạo quy mô lớn vào Israel, gồm một đợt vào tháng 4/2024 và một đợt vào tháng 10/2024. Đợt tấn công sau là chiến dịch sử dụng tên lửa đạn đạo lớn nhất trong một ngày xét về quy mô. Những vụ tấn công này đã biến cuộc xung đột ngầm, dai dẳng hàng thập kỷ giữa nước Cộng hòa Hồi giáo và nhà nước Do Thái thành công khai.

Vào tháng 1/2020, để trả đũa vụ tập kích bằng máy bay không người lái (UAV) của quân đội Mỹ ở Iraq khiến Tướng Qasem Soleimani, chỉ huy Lực lượng Quds tinh nhuệ thuộc IRGC thiệt mạng, Iran đã phóng tên lửa đạn đạo vào các căn cứ của Washington tại đây. Bất chấp việc một số binh sĩ Mỹ bị chấn thương, chính quyền Trump đã chọn cách không đáp trả.

Tương tự, sau khi Washington thực hiện chiến dịch “Nhát búa giữa đêm” nhắm vào các cơ sở hạt nhân của Iran vào tháng 6/2025, Tehran đã “ăn miếng, trả miếng” bằng một loạt tên lửa đạn đạo nhắm vào căn cứ không quân al-Udeid có binh lính Mỹ đồn trú ở Qatar. Không có binh sĩ Mỹ nào thiệt mạng, nhưng Tehran đã phá hủy các thiết bị liên lạc quân sự trị giá hàng triệu USD của Washington. Chính quyền Trump một lần nữa chọn cách không leo thang căng thẳng.

Trong mỗi trường hợp, Washington dường như tự an ủi rằng cái giá mà Tehran phải trả xứng đáng với những thiệt hại mà phía Mỹ gánh chịu. Những người chỉ trích chính quyền Trump cáo buộc đây là “tính toán sai lầm”, cho phép Iran khép lại mỗi vòng xung đột mà vẫn giữ được thể diện, đồng thời giúp quốc gia Hồi giáo rút ra kinh nghiệm về những hành động có thể thực hiện mà không phải chịu hậu quả nghiêm trọng.

Tiếp đó, sau 40 ngày giao tranh vào mùa xuân, Iran rõ ràng cảm thấy đủ tự tin để phóng tên lửa đạn đạo ngay cả khi đã đồng ý ngừng bắn. Cụ thể, nhằm gây sức ép buộc Israel phải chấm dứt các vụ bắn phá ở miền nam Lebanon vào tháng 6, Iran đã phóng gần 30 tên lửa đạn đạo theo nhiều đợt nhắm vào miền bắc Israel, Tel Aviv và Bờ Tây.

Đây là lần đầu tiên Tehran mở rộng "chiếc ô" tên lửa đạn đạo của mình để bảo vệ nhóm vũ trang Hezbollah ở Lebanon, một trong các lực lượng ủy nhiệm của họ ở Trung Đông. Theo thông lệ, Iran thường chỉ dựa vào các vụ tập kích bằng tên lửa đạn đạo từ chính lãnh thổ của mình để đáp trả các mối đe dọa nhắm vào đất nước, cơ sở quân sự hoặc nhân sự của họ. Sự kiện này cũng đánh dấu lần đầu tiên Iran cố gắng gây sức ép, thay vì chỉ răn đe đối thủ trên chiến trường bằng cách sử dụng tên lửa trong thời bình.

Mặc dù Iran đã xuống thang sau khi Israel đáp trả trực tiếp và không can thiệp một tuần sau đó khi Tel Aviv nối lại các vụ không kích trả đũa tại Lebanon, nhưng chính quyền Tehran đã đạt được mục đích thể hiện quan điểm của mình. Các phương tiện truyền thông Iran đã lên tiếng ca ngợi lập trường cứng rắn và đầy tham vọng mới này, trong khi các quan chức Iran cũng nhanh chóng hưởng ứng theo.

Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán hạt nhân của Iran Mohammad Bagher Ghalibaf thậm chí mô tả các tên lửa là một phần trong "năng lực tấn công" của chế độ. Trước đây, tên lửa thường chỉ được Tehran mô tả là công cụ "phòng thủ" hoặc "răn đe".

Các chiến dịch tấn công quân sự mang tên "Cơn cuồng nộ dữ dội" và "Sư tử gầm" do Mỹ và Israel thực hiện đã làm tê liệt tổ hợp sản xuất tên lửa quy mô công nghiệp của Iran, ít nhất ở thời điểm hiện tại. Tuy nhiên, dù cuộc xung đột có thể hạn chế số lượng tên lửa, nó lại càng làm gia tăng tầm quan trọng của chúng đối với quốc gia Hồi giáo. Thực tế, tần suất sử dụng tên lửa ngày càng tăng của Iran dường như phản ánh tư duy "dùng ngay kẻo mất" đang hình thành rõ nét trong giới hoạch định chính sách an ninh của nước này.

Việc Iran gia tăng sử dụng tên lửa cũng đồng nghĩa những lời đe dọa sử dụng vũ lực trong tương lai của họ, dù nhắm vào Israel, Mỹ hay các bên khác trong khu vực, không thể bị xem nhẹ như những lời nói suông. Kho tên lửa còn lại của Tehran cũng không thể bị coi thường hay gạt sang một bên.

Các nhà phân tích cảnh báo ngoài việc đặt hy vọng vào con đường ngoại giao, Mỹ cần chuẩn bị tâm thế cho một Trung Đông đầy biến động, nơi Iran sẵn sàng chấp nhận rủi ro và sẽ thường xuyên sử dụng các hệ thống tên lửa tầm cao, tốc độ lớn hơn để ứng phó, thậm chí ngay cả khi hai bên đang tiến hành đàm phán.