Iran trở thành trường hợp đặc biệt của chiến tranh kinh tế

Tàu hàng di chuyển qua eo biển Hormuz sau khi thỏa thuận ngừng bắn 2 tuần giữa Mỹ và Iran có hiệu lực, ngày 8/4/2026. Ảnh: AA/TTXVN

Việc Tehran siết chặt eo biển Hormuz là minh chứng rõ ràng rằng việc kiểm soát tuyến đường biển trọng yếu, công nghệ, hay thậm chí một doanh nghiệp cũng có thể mang lại cho chính phủ các nước sức ảnh hưởng to lớn trong nền kinh tế toàn cầu liên kết chặt chẽ.

Theo The Wall Street Journal (Mỹ), việc Iran khiến eo biển Hormuz tê liệt về thực chất là “bắt làm con tin” nguồn cung năng lượng toàn cầu nhằm gây sức ép buộc Mỹ phải xuống thang. Tổng thống Trump ngày 7/4 đã đồng ý ngừng bắn với điều kiện eo biển Hormuz được mở lại. Ông cũng cho biết các mục tiêu quân sự của Mỹ đã đạt được.

Bằng cách khai thác “yết hầu” kinh tế ngoài khơi của mình, Iran đang đi theo con đường mà Mỹ và Trung Quốc đã mở ra, đó là sử dụng vị thế chi phối trong các lĩnh vực thương mại toàn cầu để phục vụ mục tiêu đối ngoại.

Mỹ từ lâu đã sử dụng hệ thống tài chính dựa trên đồng USD để áp đặt trừng phạt đối với cá nhân, doanh nghiệp và chính phủ. Washington cũng tận dụng lợi thế kiểm soát công nghệ bán dẫn để kìm hãm tham vọng của Trung Quốc vượt Mỹ trở thành nền kinh tế lớn nhất và tiên tiến nhất thế giới.

Trong khi đó, Trung Quốc thể hiện sức mạnh kinh tế thông qua việc gần như kiểm soát hoàn toàn đất hiếm. Bắc Kinh đã sử dụng chuỗi cung ứng các khoáng sản này như đòn bẩy để gây sức ép lên các ngành công nghiệp Mỹ và buộc chính quyền Tổng thống Trump phải nhượng bộ về thương mại và thuế quan.

Và Iran không phải là trường hợp cá biệt. Trước khi eo biển Hormuz gián đoạn, các nền kinh tế lớn đã bắt đầu xây dựng những “kho vũ khí” răn đe nhằm đối phó với áp lực kinh tế ngày càng gia tăng.

Bị kẹp giữa thuế quan của Mỹ và cỗ máy công nghiệp khổng lồ của Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU) đã thông “công cụ chống cưỡng ép” vào năm 2023, nhằm giúp khối này dễ dàng triển khai một loạt biện pháp đáp trả kinh tế, bao gồm kiểm soát xuất khẩu. Tuy nhiên, đến nay công cụ này vẫn chưa được sử dụng.

Hà Lan, một quốc gia thành viên EU, đã hạn chế việc bán sang Trung Quốc các máy quang khắc tiên tiến do công ty ASML sản xuất, khiến Bắc Kinh không thể nắm trong tay những thiết bị then chốt để sản xuất chip bán dẫn tiên tiến.

Nhật Bản cũng chi hàng tỷ USD để đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và khoáng sản thiết yếu, đồng thời hỗ trợ các ngành công nghiệp không thể thiếu đối với nền kinh tế hiện đại, bao gồm những mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng bán dẫn.

Theo các quan chức và nhà phân tích, mục tiêu của những bước đi trên là đạt được “tính không thể thay thế về mặt chiến lược” từ đó xây dựng năng lực răn đe dựa trên nguy cơ hủy diệt kinh tế lẫn nhau.

Các nhà kinh tế cho rằng nền kinh tế thế giới sẽ ngày càng chao đảo và va đập nhiều hơn khi các “vũ khí kinh tế” lan rộng, dồn thêm gánh nặng chi phí lên vai người dân và doanh nghiệp.

Một ví dụ rõ ràng là việc áp phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz có thể khiến giá dầu tăng vọt. Ở phạm vi rộng hơn, những nỗ lực nhằm “che chắn” nền kinh tế trước áp lực bên ngoài thường đồng nghĩa với việc chi tiền thuế để hỗ trợ các ngành được coi là thiết yếu đối với lợi ích quốc gia.

Nhà kinh tế Paul Sheard từng giữ vị trí cấp cao tại nhiều tổ chức tài chính Mỹ và Nhật Bản cảnh báo rằng việc thay thế trật tự toàn cầu dựa trên niềm tin và thương mại mở bằng hệ thống nhuốm màu bảo hộ và nghi kỵ sẽ làm gia tăng nguy cơ xung đột công khai.