Iran trong vòng xoáy bất ổn

Các cuộc biểu tình bắt đầu từ cuối tháng 12-2025 trong bối cảnh điều kiện kinh tế ngày càng xấu đi. Đồng tiền quốc gia của Iran tiếp tục giảm giá mạnh với 1,44 triệu rial đổi một USD (so với 860.000 rial một năm trước); lạm phát vẫn ở mức cao dai dẳng và giá cả hàng hóa thiết yếu đã vượt quá khả năng chi trả của nhiều hộ gia đình. Đối với phần lớn dân số, đặc biệt là tầng lớp trung lưu thành thị và giới trẻ, cuộc sống ngày càng trở nên bấp bênh.

Các cuộc biểu tình không chỉ được ghi nhận ở Tehran mà còn ở các thành phố lớn như Isfahan, Shiraz và Mashhad, sau đó, lan rộng với các vụ tấn công vào trụ sở chính quyền cũng như đụng độ với lực lượng an ninh. Hai phía đều ghi nhận thương vong. Diễn biến này buộc giới chức Iran phải thừa nhận các vấn đề kinh tế, đồng thời cam kết sẽ có “phản ứng dứt khoát” trước những nỗ lực gây bất ổn. Trong một tuyên bố, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian kêu gọi, Chính phủ đối thoại với người biểu tình và lắng nghe “những yêu cầu chính đáng” của họ. Ông chỉ thị Bộ trưởng Nội vụ tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc thảo luận với đại diện của những người biểu tình.

Trong khi đó, tình trạng bất ổn của Cộng hòa Hồi giáo ngay lập tức thu hút sự chú ý của Washington. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cảnh báo, Tehran không được đàn áp người biểu tình bằng bạo lực. Ông Donald Trump tuyên bố, Mỹ đang “theo dõi rất sát sao” và nhấn mạnh rằng, người dân Iran có quyền bày tỏ sự bất bình của mình một cách hòa bình. Phát biểu của Tổng thống Mỹ là một lời cảnh báo chính trị nhằm gây áp lực mạnh hơn lên Iran, kết hợp giữa trừng phạt, cô lập ngoại giao và các thông điệp công khai.

Phản ứng trước động thái của Mỹ, Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi thừa nhận quyền biểu tình ôn hòa của người dân, nhưng nhấn mạnh, bạo lực cũng như sự can thiệp từ bên ngoài sẽ không được dung thứ. “Nhân dân vĩ đại của Iran sẽ kiên quyết bác bỏ mọi sự can thiệp vào công việc nội bộ”, ông Araghchi viết trên mạng xã hội X. “Các lực lượng vũ trang hùng mạnh của chúng tôi đang trong trạng thái sẵn sàng và biết chính xác phải nhắm vào đâu nếu chủ quyền Iran bị xâm phạm”, ông Araghchi nhấn mạnh.

Trong thư gửi Liên hợp quốc, Đại sứ Iran kêu gọi Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc lên án mạnh mẽ và dứt khoát những tuyên bố liều lĩnh, khiêu khích này, đồng thời yêu cầu Mỹ tuân thủ luật pháp quốc tế và chấm dứt mọi đe dọa hoặc sử dụng vũ lực.

Các nhà phân tích nhận định, nền kinh tế Iran đang bước vào giai đoạn có thể coi là nguy hiểm nhất kể từ năm 2018, khi các lệnh trừng phạt của Mỹ lần đầu tiên phá vỡ nguồn thu từ dầu mỏ của nước này. Việc tái áp đặt các lệnh trừng phạt của Liên hợp quốc từ cuối tháng 9-2025 càng làm trầm trọng thêm tình trạng cô lập, hạn chế sự phục hồi kinh tế, trong khi các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran hầu như không đạt được tiến triển.

Mặt khác, cuộc khủng hoảng nước tại quốc gia này đã đạt đến đỉnh điểm, khi nguồn nước tái tạo nội địa giảm xuống còn 850m3/người. Tổng thống Masoud Pezeshkian đã công khai thừa nhận khả năng phải sơ tán người dân khỏi Tehran nếu lượng mưa không được cải thiện.

Ước tính, lạm phát ở Iran sẽ vượt mức hơn 50%, cao hơn nhiều so với con số chính thức là 43%. Lạm phát đã tác động đến thực phẩm nhiều hơn so với hàng hóa và dịch vụ phi thực phẩm. Giá sữa, trứng và đồ uống đã tăng 72% so với cùng kỳ năm ngoái, buộc nhiều gia đình phải thắt chặt chi tiêu.

Nhà kinh tế học Iran Salees Laylaz nhận định, mặc dù lạm phát khó có thể đạt mức kỷ lục năm 2022, nhưng nếu đạt đến mức đó vào năm 2026 thì gần như chắc chắn sẽ gây ra bất ổn xã hội và chính trị trên diện rộng. Iran là một quốc gia sản xuất dầu mỏ lớn, và bất chấp các lệnh trừng phạt hạn chế xuất khẩu hiện tại, thị trường năng lượng toàn cầu vẫn lo ngại sự bất ổn nội bộ của Tehran có thể lan rộng ra nền kinh tế thế giới.

Nếu các hoạt động ngoại giao không sớm được nối lại, Iran có thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng lạm phát kéo dài. Thách thức của Chính phủ hiện là kiềm chế sự thất vọng trước khi nó leo thang thành một cuộc khủng hoảng rộng lớn và nguy hiểm hơn. Và tình hình ở Iran có thể ảnh hưởng không chỉ riêng quốc gia này mà còn đến toàn bộ Trung Đông, một khu vực vốn đã có nhiều bất ổn về địa chính trị.

Thùy Dương (Theo News.az, DW, CGTN, Modern Diplomacy, Iran International)