IRGC lại tấn công tàu 'vi phạm', Iran muốn quản lý eo biển Hormuz như thế nào?

Quang cảnh eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Ngày 12/7, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết họ đã tấn công và buộc một tàu mà họ gọi là “tàu vi phạm” thứ hai phải dừng hoạt động tại eo biển Hormuz.

IRGC đồng thời cảnh báo rằng nếu điều mà họ gọi là các hành động “gây hấn của Mỹ và Israel” tiếp diễn, Iran sẽ đáp trả bằng những biện pháp “còn tàn khốc và mạnh mẽ hơn nữa”.

Iran muốn quản lý eo biển Hormuz như thế nào?

Trong nhiều dịp, theo kênh Al Jazeera của Qatar ngày 12/7, Iran đã nhấn mạnh rằng quyền quản lý và kiểm soát mới đối với eo biển Hormuz sẽ thuộc về Iran, với sự phối hợp cùng Oman.

Theo định hướng đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã tới Muscat, thủ đô Oman, để tiến hành các cuộc tham vấn về việc quản lý eo biển Hormuz trong tương lai.

Tuy nhiên, gần đây nhất, IRGC tuyên bố eo biển Hormuz sẽ tiếp tục bị đóng cửa cho đến khi có thông báo mới, và việc đóng cửa sẽ được duy trì cho đến khi Mỹ chấm dứt các hoạt động can thiệp trên toàn khu vực.

IRGC cũng đưa ra cảnh báo không chỉ đối với Mỹ và Israel, mà còn đối với các nước thứ ba đang cho phép sử dụng lãnh thổ của mình để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran.

Những gì có thể thấy là eo biển Hormuz vẫn là một quân bài địa chiến lược cực kỳ quan trọng trong cuộc khủng hoảng hiện nay, và Iran đang cố gắng sử dụng tuyến hàng hải này như một đòn bẩy trong các cuộc đối đầu và đàm phán.

Iran cáo buộc Mỹ đã vi phạm các thỏa thuận giữa hai bên, không chỉ liên quan đến eo biển Hormuz mà còn ở Liban, nơi các cuộc tấn công của Israel vẫn tiếp diễn, cũng như việc Washington tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ của Iran.

Cần lưu ý rằng hồ sơ hạt nhân của Iran đã được hoãn lại để xem xét trong một giai đoạn đàm phán sau.

Nhìn chung, những thông điệp phát đi từ phía Iran mang tính hai mặt. Một mặt, Iran khẳng định đã sẵn sàng đối đầu và chuẩn bị đầy đủ cho một cuộc chiến quy mô lớn hơn, thậm chí là một cuộc chiến tiêu hao kéo dài. Mặt khác, Tehran vẫn để ngỏ cánh cửa cho ngoại giao, phát tín hiệu rằng họ sẵn sàng tiếp tục các nỗ lực đàm phán.

Tuy nhiên, liệu con đường ngoại giao có thể giải quyết toàn bộ những vấn đề này hay không, trong bối cảnh sự bất định đang bao trùm tình hình, vẫn là câu hỏi chưa có lời đáp.

Khủng hoảng tại eo biển Hormuz khó có thể được giải quyết bằng biện pháp quân sự?

Một chuyên gia về an ninh hàng hải cảnh báo rằng cuộc đối đầu đang diễn ra giữa Mỹ và Iran liên quan đến eo biển Hormuz gần như không thể được giải quyết bằng biện pháp quân sự. Theo ông, nếu giao tranh tiếp tục kéo dài, giá nhiên liệu và lương thực trên toàn cầu sẽ còn tăng cao.

Ông Ian Ralby, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chiến lược hàng hải (Center for Maritime Strategy) và Chủ tịch công ty Auxilium Worldwide, nhận định: “Tôi không nghĩ cuộc khủng hoảng này sẽ có thể được giải quyết bằng quân sự”.

Ông Ralby giải thích: “Một bên có quyết tâm tiếp tục chiến đấu. Bên còn lại cũng quyết tâm tiếp tục làm suy yếu và phá hủy năng lực của đối phương. Đó là công thức dẫn đến một cuộc xung đột kéo dài. Và điều đó, đáng tiếc, có thể khiến eo biển Hormuz phải đối mặt với những vấn đề lâu dài trong vai trò là một tuyến hàng hải quốc tế”.

Ông Ralby cho rằng các bên chịu ảnh hưởng từ cuộc xung đột nhiều khả năng sẽ thúc đẩy việc nối lại các nỗ lực ngoại giao. Tuy nhiên, việc thay đổi cục diện sẽ rất khó khăn vì “hai bên đều rất khó đoán và đều có những lợi ích đã ăn sâu, khiến họ quyết tâm giành chiến thắng”.

Ông Ralby cũng nói rằng vấn đề đáng tiếc là “Mỹ từ trước đến nay có cách hiểu khá linh hoạt về thế nào là chiến thắng”.

Trong khi đó, theo ông Ralby, phía Iran hiện thể hiện rất rõ mong muốn phải có một hành động trả đũa đối với những gì đã xảy ra.

Ông Ralby nói: “Về phía Iran, hiện tồn tại một mong muốn rất rõ ràng và được công khai rằng phải có một hình thức báo thù cho những gì đã diễn ra. Và trong lịch sử, đó là công thức thường dẫn đến các cuộc đổ máu kéo dài”.

Theo ông Ralby, trong toàn bộ cuộc khủng hoảng hiện nay, eo biển Hormuz sẽ tiếp tục là điểm nóng trung tâm.

Điều đó đồng nghĩa với việc nguồn cung năng lượng toàn cầu sẽ tiếp tục chịu áp lực, chi phí vận tải biển quốc tế sẽ gia tăng và giá thành hàng hóa trên toàn thế giới nhiều khả năng sẽ tiếp tục tăng, thay vì ổn định ở mức thấp hơn.

Ông Ralby kết luận: “Nguồn cung năng lượng của chúng ta, chi phí vận chuyển toàn cầu và giá của hầu hết các loại hàng hóa có khả năng sẽ tiếp tục tăng, thay vì ổn định ở mức thấp hơn”.

Tàu thuyền đậu ở trong và quanh eo biển Hormuz ngày 9/4. Ảnh: Marine Traffic

Tầm quan trọng của eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, nơi hẹp nhất chỉ khoảng 33km (21 dặm) giữa Iran và Oman, bình thường xử lý khoảng 20% nguồn cung dầu thô toàn cầu, khiến mọi gián đoạn tại đây đều có ý nghĩa lớn đối với hoạt động vận chuyển năng lượng toàn cầu.

Hai tuyến hàng hải của eo biển Hormuz, mỗi tuyến chỉ rộng khoảng 3,2km (2 dặm), buộc những tàu chở dầu lớn nhất thế giới phải đi qua một trong những hành lang vận tải biển dễ dự đoán và dễ tổn thương nhất trong thương mại quốc tế.

Bình thường, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), khoảng 20 triệu thùng dầu và các sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua đây mỗi ngày, chiếm gần một phần tư thương mại dầu mỏ đường biển toàn cầu.

Phần lớn lượng dầu này được tiêu thụ tại châu Á, trong đó Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc chiếm đa số lượng dầu thô đi qua eo biển Hormuz. Châu Âu cũng phụ thuộc vào tuyến đường này cho một phần đáng kể khí tự nhiên hóa lỏng nhập khẩu từ Qatar.

Không giống nhiều tuyến hàng hải chiến lược khác, eo biển Hormuz gần như không có phương án thay thế quy mô lớn khả thi: chỉ có Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) vận hành các đường ống dẫn dầu, nhưng tổng công suất vẫn thấp hơn nhiều so với lưu lượng qua eo biển.

Kể từ khi IRGC tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz vào ngày 2/3, không cho phép Mỹ hoặc các quốc gia tham gia các cuộc tấn công gần đây vào Iran đi qua tuyến hàng hải quan trọng này, thị trường năng lượng toàn cầu vào tình trạng biến động nghiêm trọng.