Israel thực hiện cuộc tấn công chưa từng có vào 'biểu tượng quyền lực' của Iran

Một phiên họp gần đây của Hội đồng Chuyên gia diễn ra tại Qom vào năm ngoái. Ảnh: IRNA

Nếu các thông tin được xác nhận, đây không chỉ là một cuộc tấn công quân sự đơn thuần mà còn là cú đánh trực diện vào cơ chế kế vị quyền lực tối cao của Tehran, giữa thời điểm Iran đang khẩn trương lựa chọn lãnh tụ mới sau khi Đại giáo chủ Ali Khamenei thiệt mạng.

Theo các nguồn tin Israel được dẫn lại, Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) ngày 3/3 đã nhắm mục tiêu vào một tòa nhà ở Qom, nơi được cho là đang diễn ra cuộc họp của Hội đồng Chuyên gia gồm 88 thành viên để chọn người kế nhiệm vị trí Lãnh tụ Tối cao. Truyền thông Iran, trong đó có Tasnim – hãng tin có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – xác nhận khu phức hợp của Hội đồng tại Qom đã bị tập kích. Một cơ sở khác của cơ quan này ở Tehran, đặt tại địa điểm tòa nhà quốc hội cũ, cũng bị đánh trúng trong đêm.

Một số kênh Telegram thân chính quyền còn cho rằng cuộc tấn công nhằm thẳng vào phiên họp chính thức về lựa chọn lãnh tụ mới, khiến một số thành viên thiệt mạng hoặc bị thương. Dù mức độ thương vong chưa được kiểm chứng độc lập, việc Israel nhắm vào Hội đồng Chuyên gia – cơ quan có quyền lực hiến định cao nhất trong việc bổ nhiệm Lãnh tụ Tối cao – đã gây chấn động sâu sắc trong nội bộ hệ thống chính trị Iran.

Hội đồng Chuyên gia là cơ quan giáo sĩ được quy định trong Hiến pháp Iran, có nhiệm vụ bổ nhiệm, giám sát và về lý thuyết có thể bãi nhiệm Lãnh tụ Tối cao. Trên thực tế, trong suốt hơn ba thập niên cầm quyền của ông Ali Khamenei, cơ quan này chưa từng công khai chất vấn hay tìm cách hạn chế quyền lực của nhà lãnh đạo tối cao.

Cơ chế vận hành của Hội đồng phản ánh rõ cấu trúc quyền lực đặc thù của Cộng hòa Hồi giáo. 88 thành viên đều là các giáo sĩ có học vị cao (mujtahid), được bầu với nhiệm kỳ 8 năm. Tuy nhiên, mọi ứng viên trước khi ra tranh cử đều phải được Hội đồng Giám hộ phê chuẩn – mà một nửa thành viên của cơ quan này do chính Lãnh tụ Tối cao bổ nhiệm, nửa còn lại chịu ảnh hưởng gián tiếp từ ông. Điều đó đồng nghĩa chỉ những giáo sĩ được hệ thống chấp thuận mới có thể xuất hiện trên lá phiếu. Năm 2016, trong số 801 người đăng ký tranh cử, chỉ 166 người được chấp thuận.

Theo Điều 107 và 111 của Hiến pháp, khi Lãnh tụ Tối cao qua đời, Hội đồng Chuyên gia phải bổ nhiệm người kế nhiệm “trong thời gian sớm nhất có thể”. Tuy nhiên, quá trình này diễn ra hoàn toàn bí mật; biên bản và thảo luận không được công bố rộng rãi.

Lần thử thách thực sự duy nhất của Hội đồng diễn ra năm 1989, khi Đại giáo chủ Ruhollah Khomeini – nhà sáng lập Cộng hòa Hồi giáo – qua đời. Khi đó, Hội đồng đã lựa chọn ông Ali Khamenei, dù ông chưa đạt cấp bậc giáo sĩ cao nhất (marja). Một sửa đổi hiến pháp sau đó đã loại bỏ yêu cầu bắt buộc Lãnh tụ Tối cao phải là marja, hợp thức hóa quyết định này. Kể từ đó, vai trò của Hội đồng ngày càng mang tính hình thức, trong khi quyền lực thực tế dịch chuyển mạnh sang thiết chế an ninh, đặc biệt là IRGC.

Dù vậy, Hội đồng Chuyên gia vẫn mang ý nghĩa biểu tượng to lớn. Nền Cộng hòa Hồi giáo được xây dựng năm 1979 dựa trên học thuyết “Velayat-e Faqih” (Giám hộ của giáo luật gia), theo đó quyền lực chính trị tối thượng thuộc về một giáo sĩ Hồi giáo cấp cao, đại diện cho ý chí của Thượng đế và đứng trên các thiết chế dân cử. Thành phố Qom – nơi bị không kích – chính là căn cứ tôn giáo của Đại giáo chủ Khomeini trước khi ông trở về Tehran lãnh đạo cuộc Cách mạng Hồi giáo.

Việc Israel tấn công vào Qom vì thế mang ý nghĩa vượt xa một mục tiêu quân sự thông thường. Nó không giống các đòn đánh nhằm vào cơ sở hạ tầng của IRGC hay các căn cứ quân sự, mà là một cú đánh vào nền tảng ý thức hệ của chế độ.

Tối muộn 3/3, hãng tin Fars – cũng có liên hệ với IRGC – cho biết tòa nhà Hội đồng tại Qom đã được sơ tán trước nguy cơ bị tấn công và quá trình lựa chọn lãnh tụ đã được tiến hành trực tuyến, đang ở giai đoạn cuối. Theo Fars, kết quả sẽ được công bố “trong vài giờ hoặc vài ngày tới”. Nếu việc bỏ phiếu thực sự được tiến hành từ xa, đây sẽ là lần đầu tiên trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo, một Lãnh tụ Tối cao được lựa chọn thông qua hình thức trực tuyến.

Theo quy định nội bộ, ít nhất 59/88 thành viên phải có mặt và ứng viên phải đạt tối thiểu hai phần ba số phiếu kín. Một nhà báo tại Iran nhận định rằng nếu có thành viên thiệt mạng hoặc bị thương, quá trình bỏ phiếu có thể bị đình trệ do không đủ số lượng cần thiết.

Trong bối cảnh hiện nay, một số cái tên được nhắc đến gồm Mojtaba Khamenei – con trai ông Ali Khamenei; Hassan Khomeini – cháu nội Đại giáo chủ Khomeini; Alireza Arafi; cùng Sadeq Larijani và Mohammad Mahdi Mirbagheri. Tuy nhiên, hầu hết các ứng viên đều thiếu kinh nghiệm điều hành cấp cao, và ảnh hưởng của họ trong IRGC được cho là hạn chế, ngoại trừ Mojtaba Khamenei.

Đáng chú ý, kể từ khi xảy ra đòn không kích đầu tiên vào khu nhà của gia đình Khamenei, thông tin về Mojtaba gần như vắng bóng; chỉ có xác nhận rằng vợ ông, bà Zahra Haddad Adel, đã thiệt mạng.
Giới phân tích cho rằng việc tấn công Hội đồng Chuyên gia không thể khiến chế độ sụp đổ. Tuy nhiên, nó làm gián đoạn tiến trình kế vị và tạo ra cú sốc tâm lý lớn. Đây là đòn đánh vào biểu tượng quyền lực tôn giáo – chính trị đã duy trì chế độ suốt gần nửa thế kỷ.

Trong bối cảnh chiến tranh, một nhân vật như Sadeq Larijani có thể được xem là phương án “thỏa hiệp” nhằm duy trì sự tồn tại của hệ thống, nếu đạt được đồng thuận với IRGC. Dù vậy, sự lựa chọn cuối cùng sẽ phản ánh cán cân quyền lực thực sự giữa giới giáo sĩ và thiết chế an ninh – quân sự.
Cuộc không kích vào Hội đồng Chuyên gia vì thế được nhìn nhận như một đòn đánh mang tính chiến lược và biểu tượng sâu sắc. Nó không chỉ làm rung chuyển tiến trình chuyển giao quyền lực ở Tehran mà còn đặt ra câu hỏi về tương lai của mô hình “giám hộ giáo luật gia” – nền tảng cốt lõi của Cộng hòa Hồi giáo Iran trong gần năm thập niên qua.

Thanh Bình (PV TTXVN tại Trung Đông)