Kệ sách đầy ắp: Tri thức hay khoe khoang?

Ảnh: Vogue.

Những tín đồ đam mê sở hữu nhiều sách và xây dựng kệ sách có lẽ đã từng nghe về câu chuyện của 2 anh em nhà Homer và Langley Collyer vào những năm 1930-1940 tại New York, Mỹ.

Theo trang Bowery Boys History, 2 người đàn ông thuộc dòng dõi quý tộc luống tuổi đã tự giam mình trong ngôi nhà phố sang trọng ở Harlem, nhưng bên trong chất đầy đồ đạc, từ sách, báo, lon thiếc, đồng hồ, xe nôi, đàn piano và nhiều thứ khác. Cả hai sau cùng đã tử vong, bị đè bẹp dưới những đống đồ đạc cao ngất do chính mình tạo ra.

Căn hộ đầy sách vở và đồ đạc của 2 anh em nhà Homer và Langley Collyer thế kỷ trước. Ảnh: Bowery Boys History.

Không quá xa xôi như vậy, đầu tháng này, tờ The New York Times đăng tải câu chuyện về Mendel Uminer, một dịch giả, học giả kiêm nhà xuất bản tạp chí văn học tại New York. Uminer đã nhận được lá thư với giọng điệu gay gắt từ đơn vị quản lý tòa nhà nơi ông đang ở. Lý do là căn hộ của ông lộn xộn, có quá nhiều sách và có nguy cơ gây cháy nổ.

Thông báo này được gửi tới vì Uminer có những kệ sách cao tới trần và sở hữu tới 10.000 cuốn sách trong căn hộ rộng chỉ khoảng 55 m2. Tờ The New York Times đã ghi lại quá trình kéo dài nhiều ngày của Uminer trong việc đóng thùng và di dời thư viện cá nhân, đồng thời bảo vệ bộ sưu tập của mình.

Tờ Salon đặt câu hỏi, nếu Uminer tích trữ số lượng tương đương với các loại đĩa nhạc, ván trượt hay máy chơi game cổ điển, những thứ cũng tiềm ẩn nguy cơ hỏa hoạn, thì liệu ông có nhận được cảnh báo tương tự hay không?

Lâu nay, những lời đồn đoán về sự lỗi thời của sách in đã bị thổi phồng. Sự phổ biến của các thiết bị đọc sách điện tử như Kindle hay Kobo không hề thay thế được sách giấy, và trong 3 thập kỷ qua, văn hóa đọc vẫn chứng kiến sự phát triển bền bỉ.

Niềm đam mê đọc sách vẫn tạo nên những xu hướng văn học mới và vực dậy cả một ngành công nghiệp, gần đây nhất là làn sóng tiểu thuyết romantasy, tác phẩm chữa lành hay cả vườn trường phương Tây biến ảo (dark academia).

Trào lưu này cũng biến việc sưu tầm, lưu trữ và sắp xếp sách lên kệ thành một chủ đề luôn thu hút sự quan tâm: Mùa đông năm ngoái, khi một cựu luật sư ở Philadelphia qua đời, tin tức về đợt bán thanh lý bộ sưu tập hơn 100.000 cuốn sách của ông đã khiến dòng người xếp hàng dài dằng dặc quanh khu phố.

Trào lưu phán xét kệ sách?

Tuy nhiên, việc sở hữu số lượng sách quá lớn trên thực tế có thể dẫn đến nhiều phán xét, đôi khi còn là sự ác cảm.

Bookcase Credibility từng hoạt động rất thường xuyên trong thời gian đại dịch. Ảnh: X.

Trong thời gian phong tỏa vì đại dịch Covid-19, hình ảnh văn phòng và những góc quay Zoom tạm bợ về nơi ở của các chính trị gia, chuyên gia bình luận và người nổi tiếng thậm chí kéo theo sự xuất hiện của các tài khoản đánh giá phòng và kệ sách như Room Rater hay Bookcase Credibility trên Twitter (nay là X).

Chuyên mục khám phá kệ sách người nổi tiếng của tờ The New York Times cũng thường xuyên "soi" những đầu sách đáng chú ý trên kệ sách phía sau các nhân vật của họ.

Từ rất lâu trước đó, các mục bình luận trên những trang web như Apartment Therapy hay Design Sponge đã tràn ngập những ý kiến trái chiều gay gắt về việc sắp xếp sách theo màu sắc, theo chiều dọc hay chiều ngang, hay xu hướng xếp gáy sách vào trong.

Trang Salon cũng chia sẻ câu chuyện của Lex (36 tuổi), một giảng viên đại học và người bạn đời hiện tại (một thủ thư ở trường trung học) chuyển về sống chung và gộp chung kho sách của cả hai lại với nhau.

Trong khi điều này mang một ý nghĩa đặc biệt với họ, thì phản ứng của họ hàng lại khác hẳn: "Khi chúng tôi dẫn họ đi xem nhà, họ càng lúc càng tỏ ra khó chịu. Qua từng căn phòng, thái độ của họ kiểu như: Ở đây cũng có sách nữa à?. Họ coi đó như một sự khoe khoang, đại loại là: Ừ thì được rồi, 2 người là người có học thức mà".

Tại sao họ hàng của Lex lại khó chịu như vậy, trong khi việc nhà của Lex cất giữ sách không hề ảnh hưởng đến ai? Trang Salon đặt ra câu hỏi: Liệu một kệ sách đầy ắp thể hiện sự ham học hỏi và tư duy cởi mở, hay lại là biểu hiện của sự khoe khoang và tự cao tự đại? Và quan trọng hơn cả: ai là người đưa ra phán quyết?

Giá trị của sách in trong thời đại số

Cho đến ngày nay, có thể nói sách vẫn giữ một vị trí độc đáo trong số các loại hình phương tiện truyền thông vật lý. Sách là một trong những hình thức giải trí hiếm hoi không theo dõi, giám sát hay xâm phạm đời tư của người đọc.

Những trang sách không chớp nháy, không bật lên quảng cáo hay ngắt quãng nội dung để giới thiệu những cuốn khác mà độc giả có thể thích. Sách cũng không theo dõi độc giả hay thu thập dữ liệu cá nhân. Chúng cũng không quan tâm liệu trải nghiệm đọc có hài lòng hay không.

Vì vậy, có lẽ cộng đồng yêu sách nên vui mừng khi mọi người vẫn tò mò, phán xét hay nghi ngại về những kệ sách mà họ nhìn thấy. Bất chấp sự nghi ngại này, thói quen đọc sách vẫn cho thấy sức hút trong nhiều cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Một cuộc khảo sát năm 2021 của nền tảng Pew cho thấy chính những người Mỹ từ 50 tuổi trở lên mới là nhóm "ít có thói quen đọc sách hơn so với người trẻ". Các nhà xuất bản thậm chí chủ động thiết kế bìa sách sao cho thật bắt mắt và nổi bật trên Instagram cũng như trong cộng đồng BookTok.

Chính những giá sách đầy ắp là minh chứng cho sự bền bỉ và thầm lặng của sách trong dạng thức truyền thống giữa một xã hội đang quay cuồng trong những guồng máy công nghiệp và công nghệ.