Kế thừa và phát huy những kết quả hợp tác tốt đẹp giữa JICA với Huế

Trước hết là lĩnh vực y tế. Tháng 4/2025, tôi được bổ nhiệm làm Trưởng đại diện thứ 12 của JICA Việt Nam. Tuy nhiên, từ năm 2005 đến năm 2009, tôi đã từng công tác tại JICA Việt Nam và phụ trách các chương trình hỗ trợ y tế. Một trong những dự án tôi trực tiếp theo dõi là dự án nâng cấp cơ sở vật chất và tăng cường năng lực chuyên môn cho Bệnh viện Trung ương Huế.

Cán bộ y tế vận hành thiết bị y tế do JICA tài trợ để điều trị cho bệnh nhân tại Bệnh viện Trung ương Huế. (Nguồn: JICA)

Được thành lập từ năm 1894, Bệnh viện Trung ương Huế là một trong những bệnh viện lâu đời nhất Việt Nam. Tuy nhiên, trước đây bệnh viện gặp nhiều khó khăn do cơ sở vật chất xuống cấp và việc bố trí các khu chức năng chưa hợp lý.

Thông qua viện trợ không hoàn lại của Chính phủ Nhật Bản và JICA, bệnh viện đã được xây dựng mới các khu khám chữa bệnh, khu kỹ thuật cùng nhiều trang thiết bị hiện đại. Nhờ đó, hoạt động khám chữa bệnh được cải thiện đáng kể, thời gian chờ đợi của bệnh nhân giảm và số lượng ca phẫu thuật tăng lên.

Ông Kobayashi Yosuke, Trưởng đại diện Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) văn phòng Việt Nam. (Nguồn: JICA)

Bên cạnh đầu tư cơ sở vật chất, JICA còn triển khai các chương trình hợp tác kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực bệnh viện trong các lĩnh vực như chăm sóc lấy người bệnh làm trung tâm, kiểm soát nhiễm khuẩn, quản lý trang thiết bị y tế và quản trị bệnh viện.

Dự án cũng hỗ trợ nâng cao năng lực chuyên môn cho nhiều bệnh viện tuyến tỉnh khu vực miền Trung.

Dù chương trình hợp tác kết thúc từ năm 2010, JICA vẫn tiếp tục duy trì quan hệ hợp tác với Bệnh viện Trung ương Huế.

Đặc biệt trong giai đoạn dịch Covid-19 từ năm 2021 đến 2022, JICA đã hỗ trợ các thiết bị quan trọng như hệ thống ECMO, máy thở, thiết bị theo dõi bệnh nhân, xe cứu thương và tủ bảo quản vaccine.

Tháng 6/2025, tôi có dịp trở lại Bệnh viện Trung ương Huế sau nhiều năm. Những gì tôi tận mắt chứng kiến thực sự khiến tôi rất xúc động. Các công trình được xây dựng bằng nguồn vốn hỗ trợ của Nhật Bản vẫn được duy trì rất tốt. Bệnh viện hiện không chỉ là cơ sở khám chữa bệnh hàng đầu, mà còn trở thành địa chỉ đào tạo và chuyển giao kỹ thuật cho nhiều quốc gia trong khu vực.

Đặc biệt, bệnh viện đang tiếp nhận nhiều sinh viên y khoa quốc tế đến học tập, đồng thời hợp tác với doanh nghiệp Nhật Bản để phát triển các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi. Với tư cách là người từng tham gia dự án, tôi rất vui khi được chứng kiến những thành quả đó tiếp tục được phát huy.

Đại diện Trường Cao đẳng Huế trao quyết định tiếp nhận tình nguyện viên JICA đến công tác tại Trường Mầm non Sen Hồng, đơn vị trực thuộc Trường Cao đẳng Huế, tháng 4/2025. (Nguồn: Trường Cao đẳng Huế)

Một hình thức hợp tác quan trọng khác là Chương trình Tình nguyện viên JICA. Đến nay, JICA đã cử tổng cộng 57 tình nguyện viên đến công tác tại Huế trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Các tình nguyện viên đã hỗ trợ cải thiện sinh kế cho người dân, tham gia các hoạt động phục hồi chức năng, điều dưỡng, giáo dục đặc biệt và phát triển du lịch.

Trong lĩnh vực du lịch, các tình nguyện viên làm việc tại Trường Cao đẳng Du lịch Huế và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ và thu hút khách du lịch quốc tế, trong đó có khách du lịch Nhật Bản.

Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ chụp ảnh lưu niệm cùng đoàn tình nguyện viên JICA tại trụ sở Bộ, tháng 10/2025. (Ảnh: Thành Long)

Một đối tác lâu năm khác của JICA là Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế. Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Nhật Bản của trường vừa kỷ niệm 20 năm thành lập. Trong suốt thời gian đó, JICA đã cử 12 tình nguyện viên đến giảng dạy và hỗ trợ nhà trường.

Hiện nay, nhiều sinh viên tốt nghiệp của khoa đang làm việc cho các doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam và Nhật Bản, hoặc trở thành giảng viên đào tạo thế hệ tiếp theo. Tôi hy vọng những hoạt động này không chỉ giúp các em thành thạo tiếng Nhật, mà còn hiểu sâu hơn về văn hóa và xã hội Nhật Bản, từ đó trở thành cầu nối giữa hai nước.

Bên cạnh y tế và giáo dục, hợp tác phát triển hạ tầng cũng là một điểm nhấn quan trọng trong quan hệ hợp tác giữa JICA và Huế.

Dự án hầm Hải Vân - một trong những công trình giao thông trọng điểm của miền Trung và Việt Nam. (Nguồn: Tập đoàn Đèo Cả)

Tiêu biểu nhất là Dự án hầm Hải Vân, một trong những công trình giao thông trọng điểm của miền Trung và Việt Nam. Trước đây, đèo Hải Vân trên Quốc lộ 1A là tuyến đường đèo hiểm trở với nhiều khúc cua, độ dốc lớn và thường xảy ra sạt lở trong mùa mưa, gây mất an toàn và ảnh hưởng đến giao thông Bắc - Nam.

Năm tài khóa 1996, Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Nhật Bản đã thống nhất triển khai dự án xây dựng Hầm Hải Vân, bao gồm hầm đường bộ xuyên núi dài khoảng 6,3 km cùng hệ thống đường dẫn và cầu kết nối. Sau gần 100 tháng thi công, công trình hoàn thành và đưa vào sử dụng năm 2005.

Theo đánh giá sau dự án, thời gian di chuyển qua khu vực Hải Vân đã giảm từ khoảng một giờ xuống còn khoảng 15 phút. Tình trạng gián đoạn giao thông và tai nạn cũng giảm đáng kể. Là hầm đường bộ xuyên núi dài nhất Đông Nam Á tại thời điểm hoàn thành, Hầm Hải Vân đã góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của miền Trung nói riêng và Việt Nam nói chung. Đây cũng là một trong những biểu tượng thành công của hợp tác phát triển giữa Việt Nam và Nhật Bản.

Một dự án hạ tầng tiêu biểu khác là Dự án Cải thiện môi trường nước thành phố Huế. Trong bối cảnh đô thị phát triển nhanh, lượng nước thải sinh hoạt gia tăng cùng với tác động của biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng đến chất lượng nước sông Hương và gây ra tình trạng ngập úng tại nhiều khu vực.

Để giải quyết vấn đề này, JICA đã hỗ trợ dự án xây dựng hệ thống xử lý nước thải và thoát nước tại khu vực phía Nam sông Hương. Dự án hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực xử lý nước thải, giảm ngập úng và cải thiện chất lượng môi trường đô thị.

Đến nay, nhà máy xử lý nước thải với công suất 30.000 m³/ngày đã đi vào hoạt động. Dự án cũng xây dựng khoảng 177 km tuyến cống thoát nước thải, 26 km kênh thoát nước mưa và nhiều hạng mục bảo vệ sông Hương. Những công trình này đã góp phần cải thiện đáng kể điều kiện vệ sinh môi trường, chất lượng nguồn nước và khả năng thoát nước của thành phố Huế.

Nhà máy xử lý nước thải Huế được xây dựng bằng vốn vay ODA Nhật Bản. (Nguồn: Báo Đầu tư)

Trong thời gian tới, Việt Nam đang nỗ lực thực hiện những cải cách quan trọng nhằm hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045. Trên cơ sở đó, JICA mong muốn tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam, phát huy những thành quả hợp tác đã đạt được và hỗ trợ các ưu tiên phát triển của đất nước.

JICA sẽ phối hợp với các đối tác của Việt Nam và Nhật Bản triển khai các hoạt động hợp tác xoay quanh bốn trụ cột chính: Một là, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực; Hai là, thúc đẩy phát triển doanh nghiệp trong nước và tăng cường tham gia chuỗi giá trị toàn cầu; Ba là, cải thiện môi trường đầu tư; và Bốn là, phát triển hạ tầng chiến lược.

Đối với Huế, các chương trình hợp tác trong thời gian tới cũng sẽ được xây dựng và triển khai theo định hướng này.

Về lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực cho chuyển đổi số, JICA hiện đang chuẩn bị chương trình hợp tác nhằm xây dựng hệ thống cảnh báo sớm thiên tai và tăng cường năng lực phòng chống thiên tai tại địa phương thông qua việc kết hợp quan trắc, phân tích và dự báo sạt lở đất, lũ bùn đá; truyền tải thông tin cảnh báo; hỗ trợ ra quyết định; cũng như đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng chống thiên tai. Hợp tác này được triển khai trong khuôn khổ SATREPS (Chương trình hợp tác nghiên cứu khoa học công nghệ nhằm giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu), một chương trình thúc đẩy nghiên cứu chung quốc tế nhằm giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu thông qua việc kết hợp giữa khoa học công nghệ và ngoại giao, còn được gọi là “ngoại giao khoa học công nghệ”. Chương trình được JICA thực hiện với sự phối hợp của Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) theo cơ chế hợp tác khoa học công nghệ của Nhật Bản.

Trong nghiên cứu chung này, phía Nhật Bản do Đại học Gunma (tỉnh Gunma) làm cơ quan chủ trì và phía Việt Nam do Trường Đại học Thủy lợi đảm nhiệm. Thông qua các kết quả nghiên cứu, dự án được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực chất trong công tác giảm nhẹ thiên tai và phòng chống lũ lụt tại Huế, địa phương vẫn phải hứng chịu thiệt hại do ngập lụt trong những năm gần đây.

Về trụ cột liên quan tới thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp trong nước và tăng cường tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, JICA cho rằng tiếp tục hỗ trợ hoạt động giảng dạy tiếng Nhật tại Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Nhật Bản của Trường Đại học Ngoại ngữ , Đại học Huế có ý nghĩa then chốt. Thông qua việc tạo hiệu ứng cộng hưởng với các sáng kiến như chương trình cử Nihongo Partners của Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản đến 5 trường THCS và 3 trường THPT tại Huế, chúng tôi kỳ vọng những người có hiểu biết sâu sắc về tiếng Nhật, xã hội và văn hóa Nhật Bản sẽ trở thành cầu nối giữa các doanh nghiệp Việt Nam và Nhật Bản. Đây sẽ là lực lượng quan trọng kết nối doanh nghiệp Việt Nam và Nhật Bản, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu rộng hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối với lĩnh vực hạ tầng chiến lược, JICA đang nghiên cứu khả năng triển khai giai đoạn tiếp theo của chương trình hợp tác về cải thiện môi trường nước và giảm thiểu tình trạng ngập úng tại khu vực kinh thành phía Bắc sông Hương. Chúng tôi kỳ vọng những hoạt động này sẽ góp phần xây dựng môi trường đô thị hấp dẫn hơn cho người dân và du khách, đồng thời hỗ trợ bảo tồn các giá trị cảnh quan lịch sử và di sản văn hóa đặc sắc của Huế.

Cuối cùng, tôi xin đề cập đến nội dung hợp tác giữa các địa phương của Việt Nam và Nhật Bản hướng tới phát triển xanh và thông minh, một vấn đề có tính xuyên suốt đối với cả bốn trụ cột. Trong giai đoạn tăng trưởng cao từ giữa những năm 1950 đến đầu những năm 1970, Nhật Bản đã đạt mức tăng trưởng kinh tế hai con số trong nhiều năm.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng đó đi kèm những chi phí lớn. Tình trạng phát triển quá mức cùng với ô nhiễm môi trường đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân, môi trường sống, cũng như các giá trị văn hóa và truyền thống.

Hiện nay, Việt Nam đang theo đuổi định hướng phát triển xanh và thông minh. Trong quá trình hiện thực hóa mục tiêu này, những bài học từ các thất bại trong quá khứ của Nhật Bản, kinh nghiệm khắc phục các vấn đề phát sinh thông qua nỗ lực của toàn xã hội, cũng như các công nghệ tiên tiến được hình thành trong quá trình đó, có thể mang lại nhiều giá trị tham khảo cho Việt Nam trong giai đoạn tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ thời gian tới.

Những kinh nghiệm và công nghệ này hiện vẫn được kế thừa và phát huy tại nhiều địa phương của Nhật Bản. JICA đang triển khai chương trình Hợp tác Kỹ thuật Cấp cơ sở, một cơ chế hợp tác kỹ thuật được thực hiện dựa trên các đề xuất của chính quyền địa phương và các tổ chức của Nhật Bản nhằm giải quyết những vấn đề cụ thể mà các địa phương của Việt Nam đang đối mặt.

Tại Huế, Phòng Môi trường tỉnh Fukuoka đã hỗ trợ kỹ thuật để vận hành và quản lý bãi chôn lấp rác theo công nghệ của Fukuoka. Đây là công nghệ chôn lấp rác thân thiện với môi trường được thành phố Fukuoka và Đại học Fukuoka phát triển từ những năm 1970, có những ưu điểm như nâng cao hiệu quả xử lý nước rỉ rác, giảm phát sinh khí mê-tan, một trong những loại khí gây hiệu ứng nhà kính, đồng thời có thể áp dụng với chi phí thấp.

Trong khuôn khổ dự án này, JICA đã hỗ trợ xây dựng sổ tay hướng dẫn nhằm đảm bảo việc vận hành, quản lý, bảo trì hiệu quả của bãi chôn lấp rác thải đang được xây dựng tại Hương Bình, Huế. Hiện nay, bãi chôn lấp đang ở giai đoạn hoàn thiện cuối cùng và sổ tay hướng dẫn này sẽ được đưa vào áp dụng sau khi công trình đi vào hoạt động.

Bên cạnh đó, trong cùng lĩnh vực quản lý chất thải, thành phố Kyoto đang chuẩn bị triển khai một dự án Hợp tác Kỹ thuật Cấp cơ sở nhằm hỗ trợ xây dựng cơ chế giảm thiểu và phân loại rác thải dựa vào cộng đồng. Chúng tôi kỳ vọng các sáng kiến này sẽ tạo hiệu ứng cộng hưởng, đóng góp vào quá trình phát triển xanh và thông minh của Huế nói riêng và Việt Nam nói chung.

Cuối cùng, tôi xin giới thiệu một dự án thành công có thể là nguồn tham khảo hữu ích khi xem xét thúc đẩy quan hệ đối tác giữa các địa phương của Việt Nam và Nhật Bản trong thời gian tới. Thành phố Yokohama, tỉnh Kanagawa, đã hai lần đề xuất và triển khai các dự án Hợp tác Kỹ thuật Cấp cơ sở với Công ty Cấp nước Huế (HueWACO) trong các giai đoạn 2003-2005 và 2013-2016 nhằm nâng cao chất lượng hoạt động cấp nước. Bên cạnh đó, Yokohama cũng đã triển khai dự án hợp tác kỹ thuật toàn diện về cấp nước tại khu vực miền Trung trong cùng thời kỳ.

Quan hệ hợp tác giữa Cục Cấp nước Thành phố Yokohama và HueWACO, được khởi đầu từ đầu những năm 2000, đã không ngừng phát triển. Đến nay, sự hợp tác này còn mở rộng với sự tham gia của các doanh nghiệp Nhật Bản hoạt động trong lĩnh vực nước, đồng thời hình thành cơ chế hợp tác dựa trên các Biên bản ghi nhớ (MOU) có sự tham gia của Trung tâm Quan trắc tài nguyên và môi trường Huế và Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn.

Đây là một điển hình thành công cho thấy các hoạt động Hợp tác Kỹ thuật Cấp Cơ sở của JICA có thể trở thành chất xúc tác để các chính quyền địa phương của Nhật Bản và Việt Nam thiết lập quan hệ đối tác, từ đó từng bước làm sâu sắc và mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Tôi kỳ vọng Diễn đàn Hợp tác địa phương lần này sẽ tạo thêm nhiều cơ hội để hình thành và phát triển những mối quan hệ đối tác như vậy.

Thông qua các hoạt động này, JICA sẽ tiếp tục tạo dựng không gian cho sự sáng tạo và đổi mới giữa các bên liên quan của Việt Nam và Nhật Bản, đồng thời lan tỏa những thành quả đạt được không chỉ giữa hai nước mà còn tới các quốc gia khác. JICA sẽ tiếp tục triển khai các hoạt động hợp tác gắn bó với nhu cầu và nguyện vọng của người dân tại địa phương của Việt Nam.