Kết nối hạ tầng giao thông Tây Balkan vào EU: Còn chậm so với mục tiêu năm 2030

Tiến độ triển khai các dự án giao thông kết nối hạ tầng khu vực Tây Balkan chậm hơn nhiều so với kỳ vọng. Ảnh minh họa do AI tạo

Nhiều dự án chậm ngay từ khâu chuẩn bị

Theo ECA, Albania, Bosnia và Herzegovina, Kosovo, Montenegro, Bắc Macedonia và Serbia hiện là tâm điểm trong chính sách mở rộng của EU. Để hỗ trợ các quốc gia này, EU triển khai Khung Đầu tư Tây Balkan (WBIF) nhằm chuẩn bị, lựa chọn và tài trợ các dự án đầu tư chiến lược trong nhiều lĩnh vực, trong đó có giao thông, năng lượng... WBIF có vai trò như một diễn đàn trao đổi, phân tích nhu cầu đầu tư và là cơ chế giúp huy động nguồn vốn vay thông qua việc kết hợp các khoản tài trợ của EU với nguồn vốn từ các tổ chức tài chính quốc tế.

Trong lĩnh vực giao thông, mục tiêu của WBIF là tăng cường kết nối trong khu vực cũng như giữa Tây Balkan với EU. Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu (EBRD) và Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) quản lý các khoản đóng góp của các nhà tài trợ thông qua một quỹ chung. Từ năm 2015, Ủy ban châu Âu là nhà tài trợ lớn nhất của quỹ này với 899 triệu Euro, tương đương 86% tổng nguồn vốn được chuyển vào quỹ cho sáu lĩnh vực, trong đó có giao thông.

Trong giai đoạn từ năm 2015 đến giữa năm 2025, với vai trò là nhà đóng góp chính cho WBIF, Ủy ban châu Âu đã chi 527 triệu Euro cho các dự án giao thông nhằm khắc phục tình trạng cơ sở hạ tầng kém phát triển và từng bước kết nối khu vực Tây Balkan với mạng lưới giao thông nòng cốt của châu Âu.

Để đánh giá hiệu quả của nguồn hỗ trợ này, các kiểm toán viên ECA đã rà soát 12 dự án giao thông đường bộ, đường sắt và đường thủy nội địa có tổng giá trị 341,6 triệu Euro tại Bosnia và Herzegovina, Kosovo, Bắc Macedonia và Serbia. Kết quả kiểm toán cho thấy nhiều dự án phù hợp với các ưu tiên kết nối của EU và Tây Balkan, song quá trình triển khai vẫn tồn tại hàng loạt bất cập.

Theo báo cáo, các quốc gia Tây Balkan nhiều khả năng sẽ không hoàn thành mạng lưới giao thông nòng cốt của châu Âu trong khu vực vào năm 2030 theo kế hoạch. Nguyên nhân chủ yếu là việc lựa chọn dự án chưa được chuẩn bị đầy đủ ngay từ đầu, trong khi công tác giám sát chưa theo kịp yêu cầu thực tế.

ECA cho biết, một dự án chỉ được coi là "đã sẵn sàng" khi toàn bộ công tác chuẩn bị đã hoàn tất. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều dự án sau khi được phê duyệt vẫn chậm khởi công khoảng 17 tháng. Không dừng lại ở đó, trong quá trình triển khai, nhiều dự án tiếp tục chậm thêm hơn hai năm so với kế hoạch.

Nhận định về thực trạng này, bà Laima Andrikienė - thành viên ECA phụ trách báo cáo - cho rằng: "Xét về việc mở rộng EU, cơ sở hạ tầng phát triển tốt là một bước tiến để đáp ứng các tiêu chí gia nhập khối. Các dự án giao thông ở Tây Balkan đang tiến triển quá chậm để có thể kết nối khu vực này với EU trong thập kỷ này. Ủy ban châu Âu cần cải thiện việc lựa chọn, giám sát và tính bền vững của dự án, đồng thời công khai các dự án giao thông được EU tài trợ trong khu vực".

Tăng cường giám sát để nâng cao hiệu quả đầu tư

Bên cạnh những hạn chế trong khâu chuẩn bị dự án, ECA cũng chỉ ra nhiều bất cập trong công tác giám sát và quản lý quá trình triển khai.

Theo báo cáo, Ủy ban châu Âu hiện có ít thẩm quyền để bảo đảm các dự án được triển khai đúng tiến độ do thiếu quy trình hiệu quả để theo dõi tình trạng chậm tiến độ, cũng như bảo đảm tính bền vững và công khai đầy đủ sự hỗ trợ của EU.

Một trong những vấn đề được ECA chỉ rõ là Ủy ban châu Âu chưa thu thập thông tin về mức độ hoàn thiện của các hành lang giao thông mà cơ quan này tài trợ hoặc việc các mạng lưới giao thông có đáp ứng các tiêu chuẩn của EU hay không. Trong khi đó, hoạt động giám sát chủ yếu dựa vào các tổ chức tài chính, dù công tác theo dõi của các tổ chức này chưa đáp ứng yêu cầu.

Theo ECA, việc giám sát chưa chặt chẽ dẫn tới tình trạng ở một số dự án, Ủy ban châu Âu đã chuyển số tiền vượt quá mức tương ứng với tiến độ thực tế. Bên cạnh đó, nhiều khoản tài trợ của WBIF được cấp nhằm tạo giá trị gia tăng và phát huy vai trò đòn bẩy từ nguồn vốn của EU lại không thực sự cần thiết để huy động vốn, bởi các hợp đồng vay đã được ký kết trước khi hồ sơ xin tài trợ được nộp. Điều này tạo ra "hiệu ứng trọng lượng chết", vì việc đầu tư vẫn diễn ra ngay cả khi không có khoản tài trợ từ EU.

Không chỉ dừng ở đó, ECA còn nhận thấy phần lớn dự toán chi phí trong các hồ sơ xin tài trợ thiếu chi tiết, gây khó khăn cho việc đánh giá tính hợp lý của dự toán. Báo cáo cũng bày tỏ lo ngại về tính bền vững của một số dự án do thiếu kinh phí duy trì đầu tư và công tác bảo trì chưa được bảo đảm.

Một số ví dụ được ECA nêu cho thấy những bất cập trong quá trình triển khai. Tại một dự án, tình trạng tuyến đường sắt ở thời điểm kiểm toán còn tệ hơn trước khi dự án bắt đầu. Một dự án khác có đường hầm nhưng chưa được kết nối với hệ thống đường bộ. Ở dự án thứ ba, tuyến đường sắt lại dừng ngay tại khu vực biên giới…

Từ những phát hiện này, ECA nhận định WBIF đã góp phần mở rộng mạng lưới giao thông nòng cốt của châu Âu, nhiều dự án đã được khởi động và nhìn chung phù hợp với các ưu tiên kết nối của Tây Balkan và EU. Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có cho thấy tiến độ hoàn thành mạng lưới giao thông nòng cốt vào năm 2030 vẫn đang bị chậm và chưa đáp ứng các tiêu chuẩn của EU.

Để khắc phục những bất cập nêu trên, ECA kiến nghị Ủy ban châu Âu chỉ lựa chọn các dự án đã được chuẩn bị kỹ lưỡng, đầy đủ để bảo đảm có thể khởi công đúng thời hạn sau khi được phê duyệt tài trợ. Đồng thời, các tổ chức tài chính cần cung cấp đầy đủ bằng chứng về việc đánh giá rủi ro trong quá trình triển khai dự án cũng như có các biện pháp giảm thiểu rủi ro khi nộp hồ sơ xin tài trợ…

Bên cạnh đó, ECA đề nghị tăng cường công tác giám sát thông qua việc cập nhật thường xuyên tiến độ thực hiện dự án trên cả phương diện tài chính và thực tế, nguyên nhân của các chậm trễ, đồng thời xử lý hiệu quả các vấn đề và tình trạng chậm tiến độ đã được báo cáo; yêu cầu các tổ chức tài chính báo cáo ít nhất hai lần mỗi năm về tổng chi phí thực tế phát sinh được cập nhật và số tiền tài trợ đã giải ngân, đồng thời bổ sung các chỉ số đánh giá mức độ hoàn thành cũng như mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn của EU đối với mạng lưới giao thông châu Âu.

ECA cho rằng các hồ sơ đề nghị tài trợ WBIF cần bổ sung đầy đủ các biện pháp bảo đảm tính bền vững của dự án, bao gồm cơ chế bảo trì, nguồn kinh phí cho công tác bảo trì và những hoạt động cụ thể nhằm thúc đẩy sự đóng góp từ các khoản tài trợ của EU.

Đây được xem là những điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả đầu tư, góp phần thúc đẩy tiến trình kết nối hạ tầng giao thông giữa Tây Balkan và EU theo mục tiêu đã đề ra./.

(Theo presseportal.de và tổng hợp)