Kết nối HTX – doanh nghiệp: Mở khóa chuỗi giá trị bền vững

Toàn cảnh diễn đàn

Trong bối cảnh kinh tế ngày càng vận hành theo hệ sinh thái, hợp tác xã (HTX) không còn là mô hình hỗ trợ mà đang trở thành một chủ thể kinh tế năng động. Việc kết nối hiệu quả giữa HTX và khu vực doanh nghiệp được xem là chìa khóa hình thành các chuỗi giá trị bền vững, mở ra dư địa phát triển mới cho nông nghiệp và kinh tế nông thôn Việt Nam.

HTX CHUYỂN MÌNH TRONG HỆ SINH THÁI KINH TẾ

Phát biểu khai mạc Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia lần thứ 3 được tổ chức với chủ đề “Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân” diễn ra ngày 10/4, tại Hà Nội, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân nhấn mạnh, những nền kinh tế thành công trên thế giới đều không vận hành dựa trên các chủ thể đơn lẻ, mà được tổ chức theo hệ sinh thái, nơi các thành phần kinh tế tương tác, bổ trợ và cùng phát triển.

Tại Việt Nam, khu vực kinh tế tập thể với nòng cốt là HTX đang từng bước khẳng định vai trò trong hệ sinh thái kinh tế quốc gia. Tính đến tháng 3/2026, cả nước có khoảng 35.197 HTX với gần 7 triệu thành viên, trong đó 78% HTX hoạt động hiệu quả; gần 4.700 HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị và khoảng 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao.

Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam

Những con số này cho thấy một xu hướng rõ ràng: HTX đang chuyển mình từ mô hình hỗ trợ sang một chủ thể kinh tế năng động, có khả năng kết nối và tham gia sâu hơn vào thị trường.

Theo bà Cao Xuân Thu Vân, trong bối cảnh hiện nay, không một khu vực kinh tế nào có thể phát triển đơn lẻ. Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định; nông dân cần đầu ra bền vững; công nghệ cần môi trường ứng dụng; tài chính cần mô hình kinh doanh khả thi. Sự kết nối giữa HTX và khu vực kinh tế tư nhân vì vậy trở thành tất yếu.

HTX mang lại sức mạnh liên kết cộng đồng, khả năng tổ chức sản xuất quy mô lớn từ các hộ nhỏ và sự ổn định của vùng nguyên liệu; trong khi doanh nghiệp cung cấp công nghệ, vốn, năng lực quản trị và khả năng tiếp cận thị trường. Khi hai khu vực này kết nối hiệu quả, không chỉ tạo ra giao dịch kinh tế mà còn hình thành các chuỗi giá trị mới, mở ra cơ hội phát triển bền vững cho hàng triệu người dân.

Đồng quan điểm, GS.TS Hoàng Văn Cường, Nguyên Phó hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, Ủy viên Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội khóa XV, cho rằng cốt lõi của HTX chính là sự liên kết. “HTX ra đời từ sự liên kết của các cá nhân; nếu không có liên kết thì không có HTX” - ông nhấn mạnh, đồng thời khẳng định sức mạnh của mô hình này nằm ở khả năng giải quyết những bài toán mà từng cá nhân riêng lẻ không thể thực hiện.

TỪ "BAO TIÊU" SANG "ĐỒNG ĐẦU TƯ, ĐỒNG PHÁT TRIỂN"

Thực tiễn đã chứng minh hiệu quả của mô hình liên kết HTX – doanh nghiệp. Một trong những điển hình là HTX Vĩnh Cường, với mạng lưới hơn 10.000 nông dân, đã xây dựng thành công chuỗi giá trị lúa gạo khép kín.

HTX này không chỉ cung ứng hàng nghìn tấn giống chất lượng, vật tư nông nghiệp giá gốc mà còn ứng dụng công nghệ drone, chuyển đổi số để giảm chi phí canh tác, nâng cao năng suất. Đồng thời, HTX tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động và xây dựng được vị thế trên thị trường.

Điểm nổi bật là khả năng đàm phán và liên kết với doanh nghiệp. Thông qua hợp tác với nhiều tập đoàn, doanh nghiệp lớn, HTX đảm bảo đầu ra ổn định cho nông dân, kể cả trong điều kiện thời tiết bất lợi, góp phần hạn chế tình trạng “được mùa mất giá”.

Hiện HTX Vĩnh Cường đã ký kết bao tiêu lúa trên diện tích lên tới 50.000 ha mỗi năm tại nhiều địa phương, trong đó có hơn 10.000 ha sản xuất theo hướng giảm phát thải. Đồng thời, HTX đang tham gia Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, hướng tới xây dựng mô hình “HTX xanh – nông nghiệp tuần hoàn”.

Từ thực tiễn này, ông Trịnh Văn Cường, Chủ tịch HĐQT HTX Vĩnh Cường cho rằng ba yếu tố then chốt tạo nên thành công là liên kết chặt chẽ “4 nhà”, lấy lợi ích nông dân làm trung tâm và chủ động chuyển đổi số.

Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT ThaiBinh Seed

Ở góc độ doanh nghiệp, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT ThaiBinh Seed cho rằng, chuỗi giá trị bền vững không thể chỉ dựa trên giao dịch mua bán ngắn hạn. Nếu chỉ dừng lại ở bao tiêu, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và HTX sẽ dễ bị đứt gãy khi thị trường biến động.

Do đó, cần chuyển từ tư duy “bao tiêu” sang “đồng đầu tư và đồng phát triển”. Doanh nghiệp không chỉ thu mua mà cần tham gia sâu vào quá trình nâng cấp HTX, từ góp vốn, đầu tư hạ tầng, đến chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Quan trọng hơn, hai bên cần thiết lập quan hệ đối tác dài hạn, với tầm nhìn 3-5 năm thay vì từng vụ mùa, qua đó củng cố niềm tin và sự ổn định của chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, để thu hút doanh nghiệp tham gia đồng đầu tư, HTX cũng phải đáp ứng các điều kiện về minh bạch tài chính, quản trị chuyên nghiệp và tuân thủ quy trình. Trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân, HTX hoàn toàn có thể trở thành đối tác chiến lược nếu đạt chuẩn thị trường.

HOÀN THIỆN THỂ CHẾ ĐỂ KHƠI THÔNG NGUỒN LỰC

Bên cạnh yếu tố thị trường, các chuyên gia cho rằng cần hoàn thiện khung khổ pháp lý để thúc đẩy liên kết HTX – doanh nghiệp.

Theo ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), trọng tâm là xây dựng cơ chế hợp tác minh bạch, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đơn giản hóa tối đa thủ tục gia nhập thị trường và bảo đảm quyền bình đẳng tiếp cận nguồn lực cho mọi loại hình doanh nghiệp.

Ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính)

Bên cạnh đó cần hoàn thiện hành lang pháp lý về hợp tác công tư và liên doanh liên kết. Hệ thống pháp luật cần tính ổn định cao, minh bạch trong cơ chế giải quyết tranh chấp và phân phối lợi ích để củng cố niềm tin cho các bên tham gia và hỗ trợ đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số cho HTX.

Ngoài ra cần xây dựng cơ chế hỗ trợ đặc thù theo chuỗi giá trị, có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đóng vai trò “đầu tàu” để dẫn dắt các HTX tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu”. Các chính sách này nên tập trung vào ưu đãi tín dụng, bảo lãnh vay vốn cho các mô hình tăng trưởng xanh, áp dụng tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị).

Các tổ chức trung gian như Liên minh HTX Việt Nam, VCCI và Hiệp hội DNNVV cũng cần phát huy vai trò kết nối, hỗ trợ và nhân rộng các mô hình hợp tác hiệu quả.

Luật sư Trương Thanh Đức

Quan trọng hơn, bản thân các HTX cũng phải nâng cao năng lực nội tại, từ quản trị, minh bạch tài chính đến tiêu chuẩn hóa sản xuất, để đủ điều kiện trở thành đối tác đáng tin cậy của doanh nghiệp.

Luật sư Trương Thanh Đức - Giám đốc Công ty Luật ANVI, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cũng nhận định, cần nhìn nhận lại hệ thống pháp luật về HTX trong bối cảnh mới, đặc biệt là các cơ chế về tài chính, đất đai và thuế. Bản chất của HTX là hoạt động vì lợi ích thành viên, do đó cần có chính sách phù hợp để phát huy vai trò của khu vực kinh tế tập thể.

Ngoài ra, yếu tố minh bạch cũng được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết. Việc tăng cường sử dụng các cơ chế trọng tài trong giải quyết tranh chấp, chuẩn hóa hợp đồng và quy trình liên kết sẽ giúp bảo vệ quyền lợi các bên, đồng thời nâng cao tính chuyên nghiệp của HTX.