Khám phá chiều sâu văn hóa Việt Nam qua dòng tranh Tứ bình

Ngày 8-6, tại Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tổ chức ra mắt sách “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc tranh dân gian Việt Nam”, nhân dịp kỷ niệm 60 năm thành lập bảo tàng (24/6/1966 - 24/6/2026). Đây là kết quả của quá trình nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn lâu dài của đội ngũ cán bộ, chuyên gia bảo tàng nhằm tôn vinh một loại hình nghệ thuật dân gian giàu giá trị của Việt Nam.

Ra mắt sách "Tranh Tứ bình - Sưu tập chọn lọc tranh dân gian Việt Nam". Ảnh: Thụy Du

Cuốn sách dày 230 trang, được xuất bản song ngữ Việt - Anh, do Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam phối hợp với Nhà xuất bản Thế giới thực hiện. Cuốn sách giới thiệu 25 bộ tranh tiêu biểu gồm các chủ đề “Tứ quý”, “Tố nữ”, “Tứ dân”, “Bát tiên”, “Tranh lịch sử và tranh truyện”… cùng một số bộ ván khắc được lựa chọn từ bộ sưu tập tranh tứ bình đang lưu giữ tại bảo tàng.

Tiến sĩ Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cho biết, tranh dân gian là một bộ phận quan trọng của mỹ thuật Việt Nam và là di sản quý báu cha ông để lại. Mỗi tác phẩm đều chứa đựng những thông điệp, ước vọng, tình cảm cùng triết lý sống được gửi gắm qua hình tượng nghệ thuật. Hiện nay, bảo tàng đang lưu giữ gần 2.500 tác phẩm tranh dân gian thuộc nhiều dòng tranh nổi tiếng như tranh Hàng Trống, tranh Đông Hồ, tranh Kim Hoàng, tranh Làng Sình… Riêng tranh Tứ bình có gần 100 bộ hoàn chỉnh, trong đó 25 bộ tiêu biểu nhất được tuyển chọn để giới thiệu tới công chúng.

Bộ tranh Tứ quý - Bốn mùa.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Minh, tranh Tứ bình là một trong những thể loại tranh dân gian quý hiếm, hàm chứa nhiều triết lý nhân sinh sâu sắc. Chữ “tứ” mang ý nghĩa là bốn, vì vậy mỗi bộ tranh thường gồm bốn bức, hàm ý ẩn dụ cho bốn giai đoạn trong một năm, bốn giai đoạn trong cuộc đời, bốn giai thoại trong một câu chuyện hoặc bốn vẻ đẹp khác nhau của các cô gái... Đằng sau giá trị tạo hình là những bài học giáo dục, những chuẩn mực đạo đức và khát vọng tốt đẹp của người xưa gửi lại cho hậu thế.

Một trong những bộ tranh phổ biến nhất là Tứ quý với hình tượng Mai – Lan – Cúc – Trúc hoặc các loài cây, loài hoa tượng trưng cho Xuân - Hạ - Thu - Đông. Bộ tranh phản ánh quy luật vận động của tự nhiên, đồng thời gợi liên tưởng đến vòng đời con người từ tuổi thơ, trưởng thành, chín chắn đến tuổi già. Chính vì vậy, từ lâu tranh Tứ quý đã trở thành lựa chọn quen thuộc trong nhiều gia đình mỗi dịp Tết đến xuân về như một lời cầu chúc bình an, phú quý và cuộc sống viên mãn.

Cuốn sách giới thiệu 25 bộ tranh Tứ bình tiêu biểu trong sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ảnh: Thụy Du

Ban biên soạn sách cho biết, tranh Tứ bình giữ vị trí đặc biệt trong kho tàng tranh dân gian Việt Nam bởi tính kể chuyện, khả năng truyền tải những ước mơ về cuộc sống no đủ, hạnh phúc và tinh thần hướng thiện. Tranh vừa mang giá trị trang trí, vừa góp phần giáo dục lòng yêu nước, đề cao phẩm chất tốt đẹp của người lao động. Với bố cục linh hoạt, hình thức thể hiện giàu tính ước lệ cùng nghệ thuật trang trí tinh tế, mỗi bộ tranh trở thành một chỉnh thể hài hòa, giàu tính thẩm mỹ và đậm chất trữ tình.

Cuốn sách “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc tranh dân gian Việt Nam” khéo léo dẫn dắt độc giả thưởng lãm những tầng ẩn dụ tinh tế về sự vận hành của vũ trụ qua bốn mùa Xuân – Hạ – Thu – Đông, hay sự chiêm nghiệm về vòng quay đời người từ thuở ấu thơ đến lúc tuổi già viên mãn.

Qua việc kiến giải những vần thơ chữ Hán, chữ Nôm cùng khát vọng bình an, phú quý ẩn sau mỗi nét vẽ dân gian, cuốn sách không chỉ là một tài liệu nghiên cứu giá trị mà còn là cầu nối giúp công chúng và những người yêu nghệ thuật có cái nhìn toàn diện, trân trọng hơn trước sức sống mãnh liệt của dòng tranh này trong dòng chảy văn hóa Việt Nam. Cuốn sách cũng giúp khơi gợi mong muốn tiếp tục bảo tồn, lan tỏa dòng tranh Tứ bình trong đời sống đương đại.

Một số tranh trong cuốn sách: