Khám phá di sản Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Dao Tuyển

Không chỉ có hoa văn thêu tay, trang phục phụ nữ Dao Tuyển ở Lào Cai còn được tô điểm bằng những phụ kiện bạc hoặc mạ bạc đính ở phần ngực áo.

Phụ nữ dân tộc Dao thêu trang phục truyền thống. (Ảnh minh họa: Đức Hiếu/TTXVN)

Phụ nữ dân tộc Dao thêu trang phục truyền thống. (Ảnh minh họa: Đức Hiếu/TTXVN)

Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Dao Tuyển tại Lào Cai vừa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia theo quyết định ngày 16/11/2026, thuộc loại hình tri thức dân gian và nghề thủ công truyền thống.

Người Dao là một trong những dân tộc có nhiều nhóm địa phương, sinh sống tại hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc, trung du Bắc Bộ, Tây Nguyên và một số tỉnh miền Đông Nam Bộ.

Các nhóm Dao gồm Dao Đỏ (Dao Cóc Ngáng, Dao Sừng, Dao Dụ Lạy, Dao Đại Bản), Dao Quần Chẹt (Dao Sơn Đầu, Dao Tam Đảo, Dao Nga Hoàng, Dụ Cùn), Dao Lô Gang (Dao Thanh Phán, Dao Cóc Mùn), Dao Tiền (Dao Đeo Tiền, Dao Tiểu Bản), Dao Quần Trắng (Dao Họ), Dao Thanh Y và Dao Làn Tẻn (Dao Tuyển, Dao Áo Dài).

Mỗi nhóm có những nét văn hóa riêng, góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng trong bản sắc văn hóa của dân tộc Dao.

Trong trang phục truyền thống của người Dao Tuyển, màu đen, màu chàm thường được chọn làm gam màu chủ đạo. Trên nền vải trầm màu, những họa tiết thổ cẩm được khéo léo điểm xuyết ở viền cổ áo, tay áo và vạt áo, tạo nên nét duyên dáng mà không kém phần tinh tế. Phụ nữ còn có thêm mũ đội đầu với những chi tiết trang trí đặc trưng.

Để hoàn thành một chiếc áo thêu thủ công, người phụ nữ Dao Tuyển có thể mất khoảng 20-25 ngày miệt mài với từng đường kim, mũi chỉ.

Ở một số cộng đồng Dao Tuyển tại Lào Cai, màu đỏ được lựa chọn làm gam màu nổi bật trong nghệ thuật thêu, dệt và trang trí trang phục phụ nữ. Sắc đỏ hiện diện từ những tua rua trên khăn, ngực áo, tà áo đến các họa tiết thêu, tạo điểm nhấn nổi bật trên nền vải tối màu.

Nếu trang phục nam giới khá giản dị với áo đen trơn và quần tối màu thì trang phục phụ nữ lại được chăm chút cầu kỳ hơn. Bằng đôi bàn tay khéo léo, họ thêu nên những bông hoa hồng đỏ thắm cùng các hình khối như tam giác, hình tròn, ngôi sao trên nền vải. Mỗi họa tiết không chỉ góp phần làm đẹp trang phục mà còn gửi gắm những quan niệm, ước vọng của cộng đồng, trong đó hoa hồng tượng trưng cho vẻ đẹp, tình yêu, sự thủy chung và may mắn.

Không chỉ có hoa văn thêu tay, trang phục phụ nữ Dao Tuyển còn được tô điểm bằng những phụ kiện bạc hoặc mạ bạc đính ở phần ngực áo. Các chi tiết kim loại được chạm khắc hình hoa, hình con vật, gợi lên mối gắn bó gần gũi giữa con người với thiên nhiên, vạn vật. Đặc biệt, những chiếc tua rua bằng kim loại mỗi khi chuyển động theo bước chân lại phát ra âm thanh rinh reng vui tai.

Theo lời kể của các bậc cao niên, âm thanh ấy đôi khi còn được xem như một cách nhận biết tính cách người phụ nữ. Người có tính tình nhẹ nhàng, dịu dàng thường tạo nên tiếng leng keng chậm rãi, khoan thai; trong khi người sôi nổi, nhanh nhẹn lại khiến những chiếc tua rua va chạm, phát ra âm thanh gấp gáp, dồn dập. Câu chuyện dân gian ấy góp thêm nét thú vị cho nghệ thuật trang trí trang phục, cho thấy những chi tiết tưởng chừng chỉ mang tính thẩm mỹ còn gắn với cách cảm nhận, quan sát con người trong đời sống cộng đồng.

Trang phục truyền thống có vị trí quan trọng trong đời sống thường nhật cũng như đời sống tâm linh của người Dao Tuyển, được sử dụng trong những dịp trọng đại như cưới hỏi, tang lễ và các nghi lễ truyền thống. Bởi vậy, việc biết may vá, thêu thùa và tự làm trang phục dân tộc là một trong những kỹ năng quan trọng mà các bé gái được bà, mẹ truyền dạy từ khi bắt đầu biết cầm kim, xỏ chỉ.

Trước đây, sự khéo léo trong thêu thùa, khả năng tự may những bộ trang phục đẹp còn được xem là một trong những tiêu chí quan trọng khi các chàng trai Dao Tuyển lựa chọn bạn đời. Bởi lẽ theo quan niệm truyền thống, cô gái biết may vá, thêu thùa thường là người chăm chỉ, khéo léo, có khả năng chăm sóc và vun vén cho gia đình.

Trong sinh hoạt hằng ngày, phụ nữ Dao Tuyển thường chỉ mặc áo và thắt đai để thuận tiện đi lại, lao động, tránh sự rườm rà. Nhưng vào những dịp lễ trọng, ngày Tết hay các sự kiện quan trọng của gia đình, cộng đồng, họ sẽ diện đầy đủ trang phục và phụ kiện như yếm hoa, trang sức bạc, khăn vấn... Những chi tiết được chuẩn bị công phu không chỉ làm tăng vẻ đẹp của người mặc mà còn thể hiện niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc.

Cùng với Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Dao Tuyển, trong đợt ghi danh lần này, Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Phù Lá và Hát xịnh ca của người Cao Lan cũng được đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể quốc gia.

Với ba di sản vừa được ghi danh, Lào Cai hiện có tổng cộng 59 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là kết quả từ sự quan tâm, nỗ lực của các cấp chính quyền, ngành văn hóa và đặc biệt là sự tham gia tích cực của đồng bào các dân tộc trong việc bảo tồn, trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống./.

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/kham-pha-di-san-nghe-thuat-trang-tri-tren-trang-phuc-cua-nguoi-dao-tuyen-post1149058.vnp