Khám phá nét văn hóa múa sạp đặc trưng của đồng bào dân tộc ở Tây Bắc

Múa sạp tại lễ hội Lồng Tồng. (Ảnh: K GỬIH/TTXVN)

Múa sạp hay còn gọi là nhảy sạp, là một loại hình diễn xướng dân gian quen thuộc và đặc sắc của các dân tộc thiểu số ở vùng Tây Bắc.

Với tiếng tre, tiếng trúc rộn ràng hòa cùng nhịp trống, tiếng hát và những bước chân uyển chuyển của các chàng trai, cô gái trong trang phục truyền thống, múa sạp tạo nên một không gian văn hóa vừa sôi động, vừa gần gũi.

Không chỉ là một hình thức vui chơi, giải trí trong lễ hội và sinh hoạt cộng đồng, múa sạp còn thể hiện tình đoàn kết, sự gắn bó và tâm hồn của đồng bào các dân tộc vùng cao.

Điệu múa của cộng đồng

Múa sạp được tổ chức khá đơn giản nhưng đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa những người tham gia. Đội múa thường chia thành hai tốp: một tốp đập sạp và một tốp nhảy sạp.

Người đập sạp phải đều tay, đúng nhịp; người nhảy sạp phải khéo léo điều khiển bước chân, kết hợp với động tác tay và thân người để không giẫm vào những thanh sạp đang chuyển động. Ban đầu, nhịp sạp thường chậm để người nhảy làm quen, sau đó tốc độ được tăng dần, tạo nên sự hồi hộp, hấp dẫn.

Một màn múa sạp có thể thu hút đông đảo người tham gia bởi không có quy định cứng nhắc về số lượng người đập sạp hay nhảy sạp. Những đôi nam nữ nối tiếp nhau bước vào dàn sạp, phối hợp động tác chân, tay và sự uốn lượn của cơ thể.

Những chiếc khăn nhiều màu sắc được tung lên, tạo nên những chuyển động mềm mại, góp phần làm cho điệu múa thêm duyên dáng và đẹp mắt. Người múa không chỉ bước qua những khoảng trống của sạp mà còn biến đổi đội hình theo chiều ngang, dọc, chéo hoặc vòng tròn.

Những thanh tre tạo nên nhịp điệu đặc trưng

Du khách múa sạp tại Điểm du lịch cộng đồng bản Miền, Ba Vì. (Ảnh: Đinh Thuận/TTXVN)

Một trong những điểm hấp dẫn nhất của múa sạp chính là hệ thống đạo cụ được làm chủ yếu từ tre, nứa - những vật liệu gần gũi với đời sống của cư dân miền núi. Để tổ chức múa sạp, người ta chuẩn bị những cây tre chắc chắn, dài và thẳng làm sạp chính, cùng nhiều thanh tre hoặc nứa nhỏ hơn làm sạp con. Các sạp con được đặt song song, vuông góc với sạp chính, tạo thành một dàn sạp để người múa biểu diễn.

Âm thanh phát ra từ những thanh tre va vào nhau chính là “nhịp sống” của điệu múa. Theo tài liệu, với nhịp 4/4, bốn nhịp gồm ba lần gõ sạp con lên sạp chính và một lần hai sạp con gõ vào nhau. Tiếng tre được gõ đều, khỏe khoắn hòa cùng tiếng hát tạo nên âm thanh vui nhộn, cuốn hút. Chính nhịp điệu này trở thành tín hiệu để người múa phối hợp động tác và tạo nên sự thống nhất trong cả đội hình.

Không gian múa sạp cũng rất linh hoạt. Điệu múa có thể diễn ra tại các sân lớn, quảng trường, sân vận động, nhưng cũng có thể xuất hiện ở sân đình, nhà rông hay những khoảng không gian mở trong làng, bản và tại các lễ hội. Vì vậy, múa sạp dễ dàng trở thành hoạt động chung, nơi người biểu diễn và người xem có thể cùng hòa vào không khí vui tươi của cộng đồng.

Sắc màu trang phục và âm nhạc Tây Bắc

Múa sạp không chỉ hấp dẫn bởi những bước chân mà còn bởi sự kết hợp hài hòa giữa đạo cụ, trang phục, âm nhạc và các phụ kiện truyền thống. Người tham gia thường mặc trang phục dân tộc phù hợp với vùng miền và chủ đề lễ hội. Những phụ kiện như khăn piêu, vòng cổ, vòng tay làm tăng vẻ đẹp và sự duyên dáng của người múa.

Âm nhạc giữ vai trò quan trọng trong việc tạo không khí và dẫn nhịp cho màn trình diễn. Trong múa sạp của người Thái, các nhạc cụ như trống, kèn pí lồ, đàn tính được sử dụng để tạo nên không gian âm nhạc giàu sức sống.

Nhịp điệu có thể là 4/4, 3/4 hoặc nhịp tự do; tiếng hát dân gian thường hướng đến những nội dung như tình yêu quê hương, con người và chủ đề của lễ hội.

Đặc biệt, nhiều động tác múa được mô phỏng từ những hoạt động trong đời sống như cấy lúa, đánh cá, đan lát. Từ những bước đi, động tác xoay đơn giản đến các động tác nhảy bật, xoay tròn, tất cả được kết hợp với nhịp sạp để tạo nên một vũ điệu vừa mềm mại vừa sôi động.

Từ sinh hoạt dân gian đến biểu tượng văn hóa cộng đồng

Múa sạp gắn liền với đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc, thường được tổ chức trong các dịp lễ hội, vừa mang tính giải trí, vừa có ý nghĩa cộng đồng và tế lễ, đồng thời gắn với cuộc sống của cư dân nông nghiệp. Thông qua múa sạp, thông điệp về tình đoàn kết, sự gắn bó giữa các thành viên trong bản làng và cộng đồng các dân tộc được thể hiện một cách sinh động.

Về nguồn gốc, có những quan điểm khác nhau. Trước đây, một số nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng múa sạp của đồng bào Mường; về sau có ý kiến cho rằng điệu múa không chỉ phổ biến ở người Mường mà còn được người Thái, người Khơ Mú và nhiều dân tộc miền Tây Bắc thể hiện. Điệu múa cũng dần lan tỏa rộng rãi, được người Kinh tham gia và xuất hiện trong nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật.

Qua thời gian, từ một hình thức gắn với đời sống sinh hoạt, múa sạp được nâng lên thành một loại hình nghệ thuật mang ý nghĩa cộng đồng sâu sắc, thể hiện tinh thần đoàn kết, sức sống và ước vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Múa sạp trong đời sống hôm nay

Kiều bào vui múa sạp tại Tết cộng đồng 2026. (Ảnh: Đỗ Sinh/TTXVN)

Ngày nay, múa sạp không chỉ được duy trì trong các lễ hội truyền thống mà còn được đưa vào nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật, sự kiện văn hóa và hoạt động du lịch. Sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống với công nghệ, âm thanh, ánh sáng, trang phục và sân khấu hiện đại đã giúp loại hình nghệ thuật này tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng.

Đặc biệt, múa sạp đang trở thành một hoạt động trải nghiệm hấp dẫn đối với du khách. Trong các chương trình tham quan, nghỉ dưỡng, du khách có thể trực tiếp hòa mình vào những điệu múa, thử những bước nhảy theo nhịp tre và cảm nhận không khí sinh hoạt cộng đồng của đồng bào vùng cao. Qua đó, múa sạp vừa được giới thiệu như một giá trị văn hóa truyền thống, vừa trở thành một sản phẩm du lịch giàu sức hấp dẫn.

Nhiều địa phương cũng đưa múa sạp vào lễ hội làng, bản và trường học nhằm tạo môi trường để thế hệ trẻ tiếp cận, yêu thích và tiếp tục gìn giữ loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Gìn giữ một điệu múa, gìn giữ một không gian văn hóa

Bắt nguồn từ đời sống và sinh hoạt hằng ngày của đồng bào các dân tộc, múa sạp đã vượt ra khỏi phạm vi một hoạt động vui chơi để trở thành một nét đẹp văn hóa vừa truyền thống vừa có khả năng thích ứng với đời sống hiện đại.

Để bảo tồn và phát huy giá trị của múa sạp, theo các chuyên gia văn hóa, cần kết hợp các yếu tố hiện đại một cách phù hợp nhưng không làm mất đi bản sắc truyền thống. Cùng với đào tạo nghệ nhân, biên đạo múa và đầu tư cơ sở vật chất, việc tổ chức các lễ hội, hoạt động trải nghiệm dành cho du khách, xây dựng sản phẩm du lịch và quảng bá trên các kênh truyền thông cũng được xem là những hướng đi cần thiết.

Có thể nói, sức sống của múa sạp nằm không chỉ ở tiếng tre va vào nhau theo nhịp mà còn ở khả năng kết nối con người. Khi tiếng sạp bắt đầu vang lên, khoảng cách giữa người biểu diễn và người thưởng thức dường như được xóa nhòa; bất cứ ai cũng có thể bước vào vòng múa, hòa theo nhịp điệu và trở thành một phần của không gian cộng đồng. Chính sự vui tươi, gần gũi và tính cộng đồng ấy đã làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của múa sạp - một nét văn hóa đặc trưng góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa các dân tộc vùng Tây Bắc./.