Khảm trai Chuôn Ngọ và khát vọng nâng tầm thủ công Việt

Căn nhà nhỏ được trưng bày nhiều sản phẩm từ khảm trai. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Những nghệ nhân lớn lên cùng mảnh xà cừ

Trong căn xưởng nhỏ nằm ngay sau đình làng Chuôn Ngọ, anh Nguyễn Văn Thanh vẫn cặm cụi bên những mảnh trai, mảnh ốc đang chờ được ghép thành hình. Sinh ra trong gia đình có bốn đời làm nghề khảm trai, tuổi thơ của anh gắn liền với tiếng cưa, tiếng đục và những mảnh xà cừ lấp lánh trải khắp nhà. Từ khi mới 8-9 tuổi, anh Thanh đã bắt đầu làm quen với những công đoạn ban sơ nhất của nghề khảm trai, được quan sát người lớn làm nghề, dù mỗi ngày chỉ dành một ít thời gian thôi, nhưng cũng đủ để khảm trai đi sâu vào tiềm thức của anh.

Sau khi học xong phổ thông, anh chính thức bước vào con đường làm nghề một cách nghiêm túc. Hơn hai thập kỷ trôi qua, từ cậu bé ngồi bên góc xưởng quan sát bố làm việc, anh Thanh nay đã trở thành Nghệ nhân làng nghề Việt Nam, tiếp tục nối dài câu chuyện của bốn thế hệ gia đình gắn bó với nghề khảm trai.

Anh Thanh giới thiệu về tấm khảm trai hình lá bồ đề. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Cách xưởng của anh Thanh không xa, nghệ nhân Nguyễn Đình Hải 54 tuổi cũng có một hành trình hơn 30 năm gắn bó với nghề. Năm 2006, ông được công nhận danh hiệu Nghệ nhân làng nghề Việt Nam; năm 2017 được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Quốc gia. Thế nhưng, trước khi có được những danh hiệu ấy, ông cũng từng là một cậu bé lớn lên trong môi trường mà nghề khảm trai hiện diện như một phần tất yếu của cuộc sống.

"Ngày xưa học hết cấp 2 là tôi đi làm nghề luôn. Nghề này của quê hương tôi có từ hàng nghìn năm rồi, cứ đời nọ nối tiếp đời kia, từ đời ông đến đời cha rồi đến thế hệ chúng tôi", ông Hải chia sẻ.

Ông Hải là nghệ nhân có tiếng ở làng Chuôn Ngọ. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Điểm chung giữa anh Thanh và ông Hải không chỉ nằm ở số năm gắn bó với nghề, mà hơn hết đó đều là những người đã dành phần lớn cuộc đời để học hỏi, rèn giũa từng kỹ thuật, từng thao tác tưởng chừng đơn giản nhưng phải mất nhiều năm mới có thể thành thạo. Bởi với nghề khảm trai, để làm được một sản phẩm đẹp chưa bao giờ là câu chuyện của vài tháng hay vài năm học việc, mà là kết quả của cả một quá trình tích lũy lâu dài.

Có lẽ cũng vì thế mà sau những câu chuyện về nghề, điều các nghệ nhân nơi đây nhắc đến không chỉ là việc làm ra sản phẩm mà còn là làm sao để những giá trị được gửi gắm trong từng tác phẩm khảm trai có thể được nhiều người hiểu và cảm nhận đầy đủ hơn.

Những mảnh xà cừ làm nên nghề nghìn năm

Nằm ở xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, Hà Nội, Chuôn Ngọ từ lâu được xem là một trong những cái nôi của nghề khảm trai truyền thống Việt Nam. Theo các tư liệu địa phương, nghề khảm trai xuất hiện tại đây từ khoảng thế kỷ XI, gắn với tên tuổi Đức tổ nghề Trương Công Thành dưới triều Lý. Trải qua gần một thiên niên kỷ, từ một nghề thủ công trong làng, khảm trai dần lan tỏa ra nhiều địa phương lân cận, trở thành sinh kế của phần lớn người dân trong vùng. Cũng bởi lịch sử lâu đời ấy, nghề khảm trai ở Chuôn Ngọ không chỉ là một công việc tạo ra thu nhập mà còn là một phần bản sắc văn hóa địa phương.

Để tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn khác nhau. Nguyên liệu chủ yếu là vỏ trai nước ngọt, vỏ ốc biển hoặc xà cừ được tuyển chọn kỹ lưỡng từ nhiều vùng trong và ngoài nước. Sau khi xử lý, người thợ sẽ vẽ mẫu, cắt từng chi tiết nhỏ theo hoa văn thiết kế rồi khảm lên bề mặt gỗ đã được tạo sẵn hình dáng. Công đoạn tiếp theo là chèn, gắn, mài và đánh bóng để các mảnh xà cừ ăn khớp với nhau, tạo nên những đường nét liền mạch và có chiều sâu.

Những người thợ miệt mài, tỉ mẩn trong căn xưởng nhỏ của ông Hải. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Theo ông Nguyễn Văn Hỏi, Chủ tịch Hội Làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ, điều làm nên giá trị của nghề không nằm ở số lượng công đoạn, mà nằm ở độ chính xác của từng thao tác. “Nhìn thì tưởng đơn giản, nhưng chỉ cần lệch một chút thôi là hỏng cả sản phẩm. Người thợ phải vừa có kỹ thuật, vừa có mắt thẩm mỹ và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm”, ông Hỏi nói.

Bởi vậy, cùng một mẫu thiết kế, cùng một loại nguyên liệu, sản phẩm của những người thợ khác nhau vẫn có sự khác biệt. Đó là lý do nghề khảm trai từ lâu được xem là nghề của sự kiên nhẫn và tỉ mỉ.

Không có đường tắt để trở thành người thợ giỏi

Một bức tranh khảm trai có thể mất vài tuần, vài tháng, thậm chí cả năm để hoàn thiện. Nhưng điều tạo nên giá trị của một tác phẩm nằm ở quãng thời gian dài hơn rất nhiều, đó chính là thời gian để đào tạo nên người làm ra nó.

Theo ông Hỏi, ở thời kỳ nghề còn phát triển mạnh, nhiều đứa trẻ trong làng đã bắt đầu làm quen với khảm trai từ khi học lớp 4, lớp 5. Ban ngày học văn hóa, chiều về theo chân ông bà, cha mẹ vào xưởng. Từ những công việc đơn giản nhất như nhặt nguyên liệu, mài, đánh giấy ráp hay quan sát người lớn làm nghề, kỹ năng và tình yêu với nghề dần được hình thành theo năm tháng. Một người trẻ sau 5-6 năm vừa học văn hóa vừa học nghề có thể thực hiện được những công đoạn cơ bản. Tuy nhiên, để thực sự trở thành một người thợ giỏi lại là một câu chuyện khác.

“Khoảng 25 tuổi mới bắt đầu đạt đến độ chín về tay nghề. Từ 25 đến 50 tuổi là giai đoạn người thợ làm nghề tốt nhất, tinh xảo nhất”, ông nói.

Phải mất rất nhiều thời gian để tay nghề trở nên thuần thục. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Là thế hệ thứ tư trong gia đình theo nghề, anh Thanh cho rằng đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến không ít người trẻ ngày nay e ngại khi lựa chọn gắn bó với nghề truyền thống. Bởi để có thể làm được việc đã khó, để đạt tới độ “cứng nghề” lại càng khó hơn.

Theo các nghệ nhân, đó cũng là điểm khác biệt của nghề khảm trai so với nhiều ngành nghề sản xuất khác. Máy móc có thể hỗ trợ một số công đoạn, nhưng không thể thay thế được cảm nhận của người thợ khi lựa chọn từng mảnh ốc, căn chỉnh từng chi tiết hay xử lý những đường nét tinh xảo trên sản phẩm.

Những đường nét tinh xảo của một sản phẩm khảm trai. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Cũng bởi vậy mà giá trị của một tác phẩm không chỉ nằm ở nguyên liệu hay kích thước: “Nguyên liệu quý là một phần, nhưng phải có nghệ nhân, có người thợ giỏi thì tác phẩm mới có giá trị. Người hiểu nghề người ta nhìn vào là biết ngay tay nghề của người làm đến đâu”, nghệ nhân Hải chia sẻ.

Đằng sau mỗi đường khảm, mỗi mảnh xà cừ được ghép nối là hàng chục năm học nghề, rèn nghề và tích lũy kinh nghiệm của người nghệ nhân. Nhưng cũng từ đây, cũng thể hiện sự trăn trở rằng khi người nghệ nhân phải dành cả tuổi trẻ để học nghề và gần như cả cuộc đời để theo nghề, vậy giá trị của khảm trai Việt đã được nhìn nhận tương xứng với những gì họ đánh đổi?

Làm sao để hiểu hết giá trị của khảm trai?

Sau hàng chục năm gắn bó với nghề, điều những nghệ nhân ở Chuôn Ngọ trăn trở không chỉ là làm ra những sản phẩm đẹp hơn, mà còn là làm sao để những giá trị phía sau mỗi tác phẩm được nhiều người hiểu và cảm nhận đầy đủ hơn.

Trong quá trình làm nghề, nghệ nhân Nguyễn Văn Thanh không ít lần nghe những câu hỏi về mức giá của các sản phẩm khảm trai. Thế nhưng, thay vì chạnh lòng, anh cho rằng đó là điều hoàn toàn bình thường: “Vì người ta không hiểu về khảm trai nên người ta sẽ nói những câu đấy. Nhưng sau thời gian tìm hiểu rồi, người ta biết tại sao một cái giá trị nó cao đến như vậy”.

Ông Hải cùng vợ đang hoàn thiện nốt những công đoạn cuối cùng của sản phẩm. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Sự bình thản ấy cũng là tâm thế chung của nhiều nghệ nhân trong làng. Với họ, việc một giá trị chưa được nhìn nhận đúng không đồng nghĩa với việc giá trị ấy không tồn tại. Điều quan trọng hơn là làm sao để công chúng có cơ hội tiếp cận, tìm hiểu và trải nghiệm nhiều hơn.

Nghệ nhân Nguyễn Đình Hải cho rằng sự thay đổi ấy không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Theo ông, để một người thực sự yêu thích và sẵn sàng bỏ tiền cho một sản phẩm thủ công, trước hết họ phải hiểu được giá trị của nó.

“Không phải một ngày hay hai ngày mình bắt người ta theo xu hướng này được. Muốn làm được như thế thì trước hết mình phải chứng minh được sản phẩm của mình có giá trị, có nghệ thuật. Để người ta hiểu ra thì cần thời gian, cần sự tâm huyết của người nghệ nhân và cũng cần truyền thông quảng bá, truyền lửa cho giới trẻ”.

Với ông Hải, tín hiệu tích cực đã bắt đầu xuất hiện khi ngày càng có nhiều người trẻ tìm đến làng nghề để tham quan, học tập và tìm hiểu về khảm trai. Mạng xã hội, các hoạt động trải nghiệm hay những sản phẩm truyền thông về văn hóa truyền thống đang góp phần đưa nghề thủ công đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Niềm tin ấy càng được củng cố khi mới đây, Chuôn Ngọ được công nhận là Làng nghề thủ công thế giới. Theo ông Hải, đây không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là cơ hội để nghề khảm trai tiếp cận với đông đảo công chúng hơn trong tương lai.

“Tôi hy vọng tới đây sẽ có nhiều người hiểu biết hơn và lượng khách sẽ ngày càng nhiều lên. Bởi người ta chơi một thứ gì thì người ta phải hiểu về nó. Khi hiểu biết hơn, người ta sẽ tự tin hơn khi lựa chọn và trân trọng giá trị của nó”.

Những sản phẩm khảm trai chính là tài sản quý giá của những người thợ khảm. (Ảnh: HÀ THƯƠNG)

Cũng theo ông Hỏi, một trong những cách hiệu quả nhất để giúp công chúng hiểu về nghề là tạo cơ hội cho họ được trực tiếp trải nghiệm. Ông cho rằng, với những sản phẩm có giá trị cao, việc khách hàng được tận mắt nhìn thấy, tận tay chạm vào và nghe câu chuyện phía sau quá trình chế tác sẽ giúp họ cảm nhận rõ hơn công sức, kỹ thuật và tâm huyết mà người nghệ nhân gửi gắm trong từng đường khảm.

Từ những mong mỏi ấy, câu chuyện của Chuôn Ngọ không còn chỉ là câu chuyện giữ nghề. Đó còn là câu chuyện làm sao để những giá trị thủ công truyền thống được kể lại theo cách gần gũi hơn, dễ tiếp cận hơn với công chúng hôm nay. Và có lẽ, đó cũng chính là khát vọng lớn nhất của những người nghệ nhân Chuôn Ngọ: mong mỗi người có thêm một cơ hội để hiểu nghề. Bởi họ tin rằng, một khi đã thực sự hiểu, người ta sẽ nhìn thấy giá trị thực sự của khảm trai.