Khẩn trương hoàn tất hồ sơ xếp hạng, bảo tồn và phát huy giá trị di tích Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng

Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi khảo sát thực địa di tích Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng sáng 9-9.

Phát lộ hệ thống phòng thủ quan trọng thời Nguyễn

Theo báo cáo, tháng 5-2026, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng TP Đà Nẵng phối hợp cùng Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tiến hành khai quật khẩn cấp di tích Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng tại phường Hải Vân trên tổng diện tích 600m², chia đều cho mỗi di tích 300m². Sau 45 ngày triển khai, các nhà khảo cổ đã phát lộ nền móng hai công trình quân sự, dịch trạm quan trọng của triều Nguyễn trong giai đoạn đầu kháng Pháp.

Kết quả khai quật bước đầu củng cố bằng chứng khoa học về hệ thống phòng thủ góp phần làm nên chiến thắng trước liên quân Pháp - Tây Ban Nha giai đoạn 1858 - 1860. Tọa lạc ngay vị trí yết hầu trên tuyến đường thiên lý Bắc - Nam dưới chân đèo Hải Vân, Trạm Nam Chơn hiện vẫn giữ được cấu trúc nền móng khá nguyên vẹn. Các chuyên gia đã xác định rõ dấu tích tường thành, hào thành, hệ thống kè đá nhiều cấp, nền kiến trúc trung tâm lát gạch cùng hệ thống chân tảng đá kê cột đặc trưng.

Đánh giá về giá trị di sản, TS Phạm Văn Triệu - Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử,Viện Khảo cổ học nhận định đây là di tích đặc biệt độc đáo. Giá trị nổi bật đầu tiên chính là vị trí địa - chính trị quan trọng, đóng vai trò điểm kết nối lịch sử - địa lý giữa đất Thần Kinh (Thừa Thiên-Huế) với không gian lãnh thổ phía Nam. Kết quả khai quật đạt mức độ toàn vẹn và xác thực cao về quy mô, cấu trúc, kỹ thuật lẫn vật liệu, trở thành minh chứng vật thể sống động kiểm chứng các ghi chép trong sử sách, tư liệu phương Tây và truyền thuyết dân gian. Đặc biệt, cả hai công trình đều mang tính bản địa sâu sắc, do người Việt hoàn toàn tự khởi dựng mà không chịu ảnh hưởng từ kiến trúc phòng thủ phương Tây. Đánh giá về tính lưỡng dụng và độ quý hiếm, TS Phạm Văn Triệu nhấn mạnh đây vừa là dịch trạm, vừa mang cấu trúc phòng thủ thành cao hào sâu, đồng thời là những di tích duy nhất còn tồn tại trong hệ thống hàng trăm trạm đồn thời Nguyễn trên cả nước.

Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng (ngồi cuối bên phải) phát biểu tại buổi làm việc.

Giải pháp bảo vệ nguyên trạng và định hướng Công viên Lịch sử - Khảo cổ

Trên cơ sở diện tích khoanh vùng bảo vệ hiện tại với 21.000m² tại Trạm Nam Chơn và 6.000m² tại Đồn Chơn Sảng nhằm đảm bảo tính toàn vẹn, TS Phạm Văn Triệu đề xuất khẩn trương lập dự án phát huy di sản, đưa hai di tích vào đời sống đương đại và lấy dữ liệu khai quật khảo cổ làm xương sống. Ông kiến nghị tiếp tục mở rộng khai quật giai đoạn hai với quy mô khoảng 2.000m² tại khu vực mặt bằng kiến trúc trung tâm Trạm Nam Chơn, đồng thời khảo sát tổng thể không gian phía Nam chân đèo Hải Vân nhằm kết nối Pháo đài Định Hải, Trạm Nam Chơn, Đồn Chơn Sảng và đường Thiên lý để làm rõ cửa ngõ mở mang, quản lý lãnh thổ của người Việt.

Về định hướng lâu dài, Viện Khảo cổ học đề xuất xây dựng dự án tu bổ, hình thành mô hình Công viên Lịch sử - Khảo cổ phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển du lịch bền vững. Trước mắt, các đơn vị cần khẩn trương phát quang cây dại mọc trên bờ thành và hào thành để tránh tình trạng rễ cây phát triển xé nát đầm lõi tường, gây sạt lở di tích trong mùa mưa bão.

Đồng tình với đánh giá của Viện Khảo cổ học, nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng đánh giá cao sự đồng thuận tuyệt đối giữa các sở, ngành trong việc đề nghị công nhận hai công trình là di tích cấp thành phố. Về giải pháp bảo vệ hố khảo cổ, theo ông Bùi Văn Tiếng, cần tính toán kỹ giải pháp gia cố, chống sạt lở các hố khai quật trước mùa mưa bão sắp tới; cẩn trọng khi xử lý cây xanh để tránh làm gãy nứt hoặc gia tăng nguy cơ sạt lở đất di tích. Đồng thời, ông cũng thống nhất đề xuất nghiên cứu di tích theo chuỗi tác chiến liên hoàn kết nối Pháo đài Định Hải với Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn, đề nghị Sở VH-TT%DL phối hợp lập phương án bảo tồn nguyên trạng toàn hệ thống. Bên cạnh đó, ông Bùi Văn Tiếng hoan nghênh sự phối hợp của nhà đầu tư Vingroup, cho rằng việc phục hồi di tích sẽ tạo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa, gia tăng giá trị thương hiệu cho dự án Hải Vân Bay.

Chung quan điểm, chuyên gia nghiên cứu Bảo tồn Di sản văn hóa Nguyễn Đức Tuấn nhất trí triển khai ngay giai đoạn hai nhằm làm rõ toàn bộ kết cấu và trục trung tâm, tạo căn cứ trùng tu chuẩn xác.Theo ông Tuấn, di tích sở hữu giá trị lớn về cả kinh tế du lịch lẫn giáo dục lòng yêu nước, đồng thời đề nghị các sở, ngành phối hợp chặt chẽ với Sở VH-TT&DL và chủ đầu tư để hiện thực hóa mô hình Công viên Lịch sử - Khảo cổ.

Về tiến độ pháp lý, ông Huỳnh Đình Quốc Thiện - Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng cho biết, Sở VH-TT&DL đang hoàn thiện hồ sơ khoa học, dự kiến trình UBND thành phố quyết định công nhận, xếp hạng Di tích Lịch sử và Khảo cổ cấp thành phố ngay trong tháng 9-2026.

Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi phát biểu chỉ đạo tại buổi làm việc.

Hoàn thiện hồ sơ xếp hạng di tích và khớp nối hạ tầng trong tháng 9-2026

Phát biểu kết luận buổi làm việc, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi ghi nhận và đánh giá cao sự chủ động phối hợp giữa các sở, ngành, đơn vị chuyên môn và doanh nghiệp trong công tác khai quật khẩn cấp. Kết quả đã phát lộ nhiều dấu tích kiến trúc, hệ thống kè đá, công sự phòng thủ và di vật có giá trị lịch sử to lớn.

Để đảm bảo công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, lãnh đạo thành phố thống nhất phương án bảo vệ nguyên trạng các dấu tích đã phát lộ, tiếp tục mở rộng nghiên cứu khai quật trên cơ sở khoa học, tuân thủ pháp luật và không làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc của di tích.

Về mốc tiến độ, Phó Chủ tịch UBND TP Nguyễn Thị Anh Thi giao Sở VH-TT&DL khẩn trương hoàn thiện hồ sơ khoa học trình UBND thành phố quyết định xếp hạng di tích cấp thành phố đối với Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng trong tháng 9-2026, đồng thời phối hợp với UBND phường Hải Vân rà soát ranh giới đất đai và khoanh vùng bảo vệ. Bên cạnh đó, đơn vị cần chủ trì phối hợp với Viện Khảo cổ học hoàn thiện phương án nghiên cứu, khai quật giai đoạn tiếp theo nhằm làm rõ phạm vi, tiến độ, kinh phí và giải pháp bảo vệ để trình UBND thành phố phê duyệt trong tháng 10-2026. Giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì phối hợp với UBND phường Hải Vân kiểm tra hiện trạng đất đai, loại rừng, hướng dẫn phát quang cây bụi nguy hiểm và hoàn thành ngay trong tháng 9-2026. Đối với Sở Xây dựng, lãnh đạo thành phố giao nhiệm vụ rà soát quy hoạch, thẩm định phương án khớp nối hạ tầng kỹ thuật giữa Dự án Làng Vân và khu vực di tích, bảo đảm tuyệt đối không gây ngập úng, xói lở, che lấp hay xâm hại yếu tố gốc, đồng thời đề xuất giải pháp tích hợp không gian di tích vào tổng thể quy hoạch chung của dự án.

Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng Huỳnh Đình Quốc Thiện tại di tích Trạm Chơn Sảng.

UBND phường Hải Vân và Ban Quản lý Di tích - Danh thắng chịu trách nhiệm quản lý chặt chẽ hiện trường, duy trì hàng rào, biển cảnh báo, lắp đặt camera giám sát và triển khai ngay các giải pháp thoát nước, chống sạt lở cục bộ. Sở Tài chính tham mưu nguồn kinh phí phù hợp, hướng dẫn cơ chế quản lý và sử dụng nguồn vốn xã hội hóa cho công tác khảo cổ, trùng tu.

Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng đề nghị Viện Khảo cổ học khẩn trương hoàn thiện báo cáo khoa học kết quả khai quật, liên tục theo dõi hiện trạng, hướng dẫn chuyên môn về bảo quản, xử lý sạt lở và kịp thời đề xuất phương án ứng phó khi có rủi ro phát sinh. Về phía Công ty Cổ phần Vinpearl, Phó Chủ tịch UBND thành phố yêu cầu doanh nghiệp cam kết các hoạt động thi công Dự án Làng Vân không tác động tiêu cực đến di tích. Chủ đầu tư cần khẩn trương lập phương án khớp nối hạ tầng giữa Dự án Làng Vân với khu vực Trạm Nam Chơn và Đồn Chơn Sảng để các cơ quan chuyên môn thẩm định, phối hợp báo cáo ngay khi phát hiện dấu tích mới và nghiên cứu hỗ trợ nguồn lực xã hội hóa cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.