Khánh Hòa: Đưa tư duy thiết kế hiện đại vào bảo tồn, phát huy giá trị di sản gốm Chăm

Giao thoa giữa truyền thống và hiện đại

Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, tiêu biểu là nghề gốm truyền thống Bàu Trúc, là nghề thủ công lâu đời, kết tinh những giá trị văn hóa, lịch sử, tri thức dân gian và kỹ thuật chế tác độc đáo được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Sau khi được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào năm 2022, công tác bảo tồn di sản này đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ gìn giữ thuần túy sang phát huy giá trị gắn với đời sống đương đại.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa Thái Thị Lệ Hằng, việc tổ chức cuộc thi "Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm" năm 2026 là một hoạt động cụ thể nhằm đưa các mục tiêu của Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản vào thực tiễn. Trọng tâm của định hướng này là khơi dậy sức sáng tạo, tìm kiếm các mẫu thiết kế mới trên nền tảng kế thừa kỹ thuật chế tác, tri thức dân gian và bản sắc văn hóa truyền thống; đồng thời nâng cao tính ứng dụng và giá trị thương mại cho gốm Bàu Trúc.

Nghệ nhân Chăm tỉ mỉ tạo hình sản phẩm gốm bằng phương pháp thủ công truyền thống. Ảnh: Thanh Mai

Làm rõ quan điểm về sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, bà Thái Thị Lệ Hằng nhấn mạnh: "Chúng tôi xác định làm mới sản phẩm không có nghĩa là thay đổi bản chất hay làm mất đi những giá trị truyền thống của nghề gốm. Điều quan trọng là khai thác những đặc trưng vốn có của gốm Chăm, từ kỹ thuật tạo hình, hoa văn, họa tiết, màu sắc đến kinh nghiệm và bàn tay tài hoa của nghệ nhân, để kết hợp với tư duy thiết kế hiện đại".

Theo bà Thái Thị Lệ Hằng, sự kết hợp này sẽ giúp gốm Chăm vượt ra khỏi khuôn khổ các sản phẩm truyền thống để mở rộng sang những dòng hàng phong phú như đồ gia dụng, quà tặng, đồ lưu niệm, vật phẩm trang trí, mỹ thuật và sản phẩm phục vụ du lịch.

Các sản phẩm gốm Chăm với kiểu dáng, hoa văn phong phú, thể hiện sự kết hợp giữa giá trị truyền thống và khả năng sáng tạo trong thiết kế. Ảnh: Thanh Mai

Điểm nhấn trong cách tiếp cận lần này là sự mở rộng đối tượng tham gia, tạo cầu nối giữa kinh nghiệm thực hành của các nghệ nhân, thợ thủ công lành nghề với tư duy sáng tạo của đội ngũ họa sĩ, kiến trúc sư, nhà thiết kế, giới nghiên cứu và doanh nghiệp. Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa cho rằng, sự gặp gỡ này hướng tới việc tạo ra những sản phẩm có sức cạnh tranh cao trên thị trường, đồng thời truyền cảm hứng, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia tiếp nối và làm mới nghề truyền thống.

"Bảo tồn di sản phải gắn với đời sống và sinh kế của cộng đồng; di sản chỉ thực sự được gìn giữ bền vững khi người dân tiếp tục thực hành, sáng tạo và có thể sống được bằng nghề truyền thống", bà Hằng khẳng định.

Nâng cao vị thế thương hiệu gốm Bàu Trúc

Để tránh tình trạng các ý tưởng sáng tạo chỉ dừng lại ở khâu chấm chọn hoặc trao giải, ngành văn hóa đã thiết lập cơ chế kết nối thực chất giữa tác giả thiết kế với nghệ nhân, hợp tác xã và các cơ sở sản xuất tại làng nghề ngay từ trong kế hoạch tổ chức. Phân tích về bài toán thương mại hóa sản phẩm thủ công, bà Thái Thị Lệ Hằng chỉ rõ: một thiết kế đẹp mới chỉ là điều kiện cần; để đưa vào sản xuất đại trà và tiếp cận thị trường còn phải tính toán đồng bộ các yếu tố về kỹ thuật chế tác, nguyên liệu, chi phí, công năng sử dụng cũng như năng lực của cơ sở sản xuất. Vì vậy, đối với các tác phẩm lọt vào vòng chung khảo, cơ quan quản lý sẽ hỗ trợ kết nối để tác giả trao đổi, nghiên cứu và hoàn thiện thành sản phẩm thực tế.

Những thiếu nữ Chăm bên sản phẩm gốm truyền thống. Ảnh: Thanh Mai

Cùng với khâu sản xuất, định hướng phát triển gốm Chăm thời gian tới sẽ gắn chặt với xúc tiến thương mại, phát triển du lịch văn hóa và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa, ngành sẽ phối hợp với ngành Công thương đưa sản phẩm vào các hội chợ, triển lãm; đồng thời kết hợp không gian trưng bày với hoạt động trải nghiệm quy trình làm gốm tại làng nghề để du khách cảm nhận rõ nét câu chuyện văn hóa đằng sau mỗi tác phẩm. Bên cạnh đó, phối hợp với ngành Khoa học và Công nghệ để hướng dẫn thực hiện thủ tục bảo hộ sở hữu trí tuệ và ứng dụng đổi mới sáng tạo trong thiết kế, sản xuất nhằm nâng cao vị thế thương hiệu cho gốm Bàu Trúc.

"Chúng tôi mong muốn từ cuộc thi sẽ hình thành sự kết nối thực chất giữa người sáng tạo, nghệ nhân, cơ sở sản xuất và doanh nghiệp; để những ý tưởng ban đầu có thể phát triển thành sản phẩm cụ thể, có chỗ đứng trên thị trường. Khi sản phẩm gốm Chăm ngày càng đa dạng, có chất lượng, giá trị sử dụng và được thị trường đón nhận, nghề truyền thống sẽ có thêm động lực phát triển, nghệ nhân có thêm cơ hội nâng cao thu nhập, thế hệ trẻ có thêm động lực tiếp nối nghề", bà Thái Thị Lệ Hằng bày tỏ.

Đó cũng chính là giải pháp căn cơ để gắn kết hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa với phát triển kinh tế, du lịch và nâng cao đời sống cộng đồng người Chăm tại Khánh Hòa.