Ngôi chùa cổ ở Vĩnh Yên và bí ẩn tòa tháp được xây trong một đêm

Chùa Cói nằm gần Quốc lộ 2A, phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ từ lâu đã gắn bó với đời sống văn hóa, tâm linh của người dân địa phương. Ngôi chùa có diện tích khoảng 1ha, được cho là khởi dựng từ cuối thế kỷ XII – đầu thế kỷ XIII.

Năm 1939, tổng thể kiến trúc của chùa được giới nghiên cứu thuộc Viện Viễn Đông Bác cổ ghi nhận là một di sản văn hóa có giá trị ở Việt Nam. Ngày 23/12/1996, di tích được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh.

Điểm nhấn kiến trúc của chùa là tòa tháp bảy tầng cao khoảng 7,7m, có kết cấu thu nhỏ dần từ chân đế lên đỉnh. Mỗi tầng thu rút khoảng 20cm, tạo dáng tháp thanh thoát. Phần chân đế có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng 1,7m. Tháp được xây bằng gạch bìa Bát Tràng dày khoảng 3cm, kết dính bằng vữa truyền thống chế từ vôi vỏ sò trộn mật mía. Bên ngoài thân tháp được phủ kín một lớp vữa bảo vệ.

Ảnh tư liệu (bên trái)

Theo tư liệu lịch sử địa phương, tòa tháp được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVIII, gắn với tên tuổi Nguyễn Danh Phương, còn gọi là Quận Hẻo, thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài giai đoạn 1740-1751.

Tương truyền, Nguyễn Danh Phương từng cho quân xây dựng tháp Cói và Quán Tiên chỉ trong một đêm nhằm tạo thanh thế, thu phục nhân tâm trong cuộc đối đầu với chính quyền Lê – Trịnh. Câu chuyện này được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần ký ức lịch sử gắn với ngôi chùa.

Ni sư Thích Đàm Khang, trụ trì chùa Cói, cho biết: "Cói" là tên địa danh, còn tên tự của chùa là Thần Tiên Tự. Theo lời kể của các cụ, xưa kia nơi đây là ngọn đồi cao, tương truyền có các ông tiên xuống đánh cờ, từ đó gắn với tên gọi Thần Tiên Tự.

Di tích chùa Cói là một quần thể kiến trúc gồm tam quan, chùa và tháp.

Tam quan chùa Cói gồm ba gian nhỏ, có hệ thống chịu lực chính là 10 cột đá xanh nguyên khối được đẽo gọt công phu cao 2m. Riêng gian giữa có bốn cột gỗ nguyên khối, tạo nên vẻ cổ kính cho lối vào khu thờ tự.

Trên một cột đá ở gian chính còn có dấu tích lạc khoản đã phai mờ, nhưng vẫn có thể nhận ra dòng chữ “Canh Tý, Mạnh xuân, Cát nhật”, tương ứng tháng Giêng năm 1720. Đây là dấu tích có giá trị trong việc tìm hiểu niên đại kiến trúc của tam quan.

Trải qua chiến tranh và những biến động của thời gian, kiến trúc chùa nguyên gốc không còn nguyên vẹn. Ngôi chùa hiện nay được dựng lại trên nền cũ vào cuối thế kỷ XX. Tuy nhiên, nơi đây vẫn lưu giữ được 12 pho tượng cổ bằng gỗ, sơn son thếp vàng như ba pho Tam Thế Phật, bộ Di Đà Tam Tôn, tượng A Nan Đà Tôn Giả và tượng Phật Tổ Thích Ca thuyết pháp... Các pho tượng mang phong cách điêu khắc cuối thế kỷ XVIII.

Khung cảnh chùa Cói tại khu vực thuộc tỉnh Vĩnh Phúc (cũ) vào thập niên 1920–1930. Đống đổ nát ở tiền cảnh là tàn tích của bảo tháp bên trái của ngôi chùa. Ở hậu cảnh là bảo tháp bên phải, lúc này đã bị nghiêng và có nguy cơ đổ sập. Tòa tháp này vẫn được bảo tồn đến ngày nay. Ảnh: Collection.efeo.fr.

Những pho tượng cổ cùng tam quan, tháp bảy tầng và các dấu tích kiến trúc còn lại góp phần phản ánh quá trình hình thành, phát triển của chùa Cói qua nhiều giai đoạn lịch sử. Dù không còn nguyên vẹn kiến trúc ban đầu, ngôi chùa vẫn lưu giữ những giá trị về lịch sử, mỹ thuật Phật giáo và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng dân cư địa phương.