Khèn Mông Tủa Chùa: Từ di sản văn hóa đến sinh kế bền vững

Khèn Mông là nhạc cụ xuất hiện trong nhiều sự kiện văn hoá lớn của tỉnh, là “bảo chứng” văn hóa quý báu được các thế hệ nghệ nhân nơi đây gìn giữ và trao truyền. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Trên cao nguyên đá Tủa Chùa (tỉnh Điện Biên), nơi đồng bào dân tộc Mông chiếm hơn 70% dân số, tiếng khèn từ lâu đã trở thành một phần máu thịt, là sợi dây kết nối giữa con người với thế giới tâm linh và cội nguồn văn hóa. Không chỉ là nhạc cụ, cây khèn Mông còn là biểu tượng của bản sắc, là “bảo chứng” văn hóa quý báu được các thế hệ nghệ nhân nơi đây gìn giữ và trao truyền.

Nghề chế tác khèn Mông tại thôn Kể Cải, xã Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên (thôn Súng Ún, xã Mường Báng cũ) đã được công nhận là nghề truyền thống vào năm 2024, minh chứng cho những nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị di sản quý giá này.

Công phu nghệ thuật chế tác

Để tạo ra một cây khèn Mông hoàn chỉnh, người nghệ nhân phải trải qua rất nhiều công đoạn hết sức công phu và tỉ mỉ. Thân khèn thường được làm bằng gỗ pơ mu hoặc gỗ thông vì nhẹ, ít cong và hút nước tốt. Ống khèn làm từ cây sặt (trúc) phải đạt độ bánh tẻ, không quá già cũng không quá non để đảm bảo âm thanh vang, trong.

Đặc biệt, bộ phận quan trọng nhất của cây khèn chính là lưỡi gà (lam khèn) làm bằng đồng. Người nghệ nhân phải tán đồng thật mỏng, mài giũa và rạch đường rãnh để tạo lưỡi gà, sau đó gắn vào từng ống trúc. Chỉ cần một sai lệch nhỏ trong quá trình rèn, mài hay lắp ráp cũng có thể khiến tiếng khèn bị chênh hoặc mất đi độ vang. Toàn bộ quá trình này đều được thực hiện thủ công, đo bằng tay, ngắm bằng mắt, dựa vào sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm lâu năm của người thợ.

Có thể nói, cây khèn Mông được chế tác khá cầu kỳ theo những nguyên lý được truyền lại qua bao đời, chứa đựng trong nó tình cảm, tâm hồn của người Mông. Không chỉ là nhạc cụ, đạo cụ bày tỏ niềm vui, nỗi buồn, khèn Mông còn như sợi dây kết nối vô hình với tổ tiên và các đấng thần linh. Vì vậy, đến nay nhạc cụ này đã trở thành một phần không thể thiếu trong kho tàng di sản văn hoá truyền thống dân tộc Mông, được quan tâm gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị

Khèn Mông là nhạc cụ chế tác thủ công, đo bằng tay, ngắm bằng mắt, dựa vào sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm lâu năm của người thợ. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Những người “giữ lửa” cho tiếng khèn

Trên địa bàn xã Tủa Chùa, nghề chế tác khèn Mông tại thôn Kể Cải, xã Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên (thôn Súng Ún, xã Mường Báng cũ), được công nhận vào năm 2024. Nhận thức của người dân về việc bảo tồn, phát triển nghề truyền thống từng bước được nâng lên. Tuy nhiên, hộ sản xuất còn nhỏ lẻ, nguồn nguyên liệu hạn chế không đủ đáp ứng sản xuất quy mô lớn, khó khăn trong xây dựng thương hiệu.

Với đồng bào người Mông, cây khèn không chỉ đơn thuần là nhạc cụ để gửi gắm, thổ lộ tâm tình, mà còn được xem như sợi dây, phương thức kết nối giữa cõi trần và thế giới tâm linh. Trong các nghi lễ đời sống, không thể thiếu tiếng khèn. Bởi vậy, dẫu trải qua biết bao cuộc thiên di thì các dòng họ người Mông ở đây vẫn phải tìm cho được một thế hệ kế nghiệp, nối truyền

Dù được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào năm 2024, nghề chế tác khèn Mông tại Tủa Chùa vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn. Theo báo cáo của Ủy ban Nhân dân xã Tủa Chùa, hoạt động sản xuất chủ yếu diễn ra nhỏ lẻ trong các hộ gia đình, thiếu vốn đầu tư, trang thiết bị thủ công lạc hậu và chưa có thị trường tiêu thụ ổn định. Thu nhập bình quân từ nghề chỉ khoảng 3 triệu đồng/tháng, chưa đủ sức hấp dẫn để giữ chân lớp trẻ.

Nghề truyền thống không chỉ tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động tại địa phương mà còn huy động được nguồn lực trong Nhân dân, sử dụng tài nguyên sẵn có tại địa phương (Tre, nứa) để sản xuất, thông qua hoạt động nghề truyền thống, các hộ gia đình tận dụng được thời gian nông nhàn, chủ động tham gia sản xuất, từng bước cải thiện đời sống, giảm phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp thuần túy, thu hẹp khoảng cách mức sống giữa các vùng. Hơn nữa, nghề truyền thống (chế tác khèn Mông) còn góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa lâu đời, đặc sắc của dân tộc trên địa bàn xã.

Do hạn hẹp về kinh phí, công tác tổ chức… nên những lớp học chế tác khèn quy mô không được duy trì nhiều. Nghệ nhân chủ yếu truyền dạy tự do trong mọi hoàn cảnh, thời gian và chủ yếu học chế tác khèn là các thanh niên người Mông trong thôn, xã.

Ông Phạm Quốc Đạt, (đứng ngoài cùng bên trái), Chủ tịch xã Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên tìm hiểu nghề chế tác khèn Mông thông qua các nghệ nhân. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Ủy ban Nhân dân xã Tủa Chùa hiện cũng đang đẩy mạnh nhiều giải pháp, trong đó có việc tổ chức hội thi để các nghệ nhân có sân chơi giao lưu và giới thiệu di sản đến du khách trong Tuần Văn hóa - Du lịch. Tuy nhiên, để nghề phát triển bền vững, cần có sự vào cuộc đồng bộ hơn nữa từ các cấp, ngành tỉnh trong việc hỗ trợ vốn, đào tạo kỹ năng kinh doanh và quảng bá thương hiệu sản phẩm.

Một tín hiệu lạc quan đến từ chuyển đổi số. Tại các địa phương khác như Lũng Phìn (Tuyên Quang), việc ứng dụng mạng xã hội và thương mại điện tử đã giúp gần 100% các hộ làm khèn chủ động bán hàng online, mở rộng thị trường và biến công nghệ thành công cụ đắc lực để bảo tồn di sản. Đây là bài học kinh nghiệm quý báu để xã Tủa Chùa có thể áp dụng, đưa tiếng khèn Mông vang xa hơn trên không gian số.

Khèn Mông có mặt tại các sự kiện văn hoá, trở thành một phần không thể thiếu trong kho tàng di sản văn hoá truyền thống dân tộc Mông, được quan tâm gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Việc bảo tồn và phát triển nghề chế tác khèn Mông không chỉ là giữ gìn một nghề thủ công, mà còn là bảo vệ hồn cốt văn hóa của đồng bào Mông trên cao nguyên đá. Với sự chung tay của chính quyền, các nghệ nhân và cộng đồng, tiếng khèn ấy sẽ tiếp tục ngân vang, trở thành nhịp cầu nối giữa quá khứ và tương lai, giữa bản sắc dân tộc và sự phát triển bền vững./.