Khi âm nhạc góp phần làm sáng đạo trong đời

Hòa thượng Thích Thọ Lạc - Ủy viên Thường trực, Ủy viên Thư ký Hội đồng Trị sự kiêm Trưởng Ban Văn hoá Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Ảnh: Quang Vinh.

Từ thanh âm nghi lễ đến ca khúc đương đại

Tiếng chuông, tiếng mõ, lời tán tụng trong khóa lễ là những hình thức âm nhạc nghi lễ được truyền thừa qua nhiều thế hệ; tinh thần từ bi, hiếu đạo của nhà Phật cũng thấm vào xẩm, chèo, ca Huế, đờn ca tài tử... Từ thế kỷ XX, dòng ca khúc Phật giáo theo ngôn ngữ tân nhạc hình thành và trở thành một bộ phận của đời sống tinh thần Phật tử.

Trên nền tảng đó, Ban Văn hóa Trung ương trước hết chú trọng chuẩn hóa phần “gốc” của thanh âm Phật giáo. Từ năm 2015 đến nay, Ban Văn hoá Trung ương GHPGVN đã triển khai bốn đề án về sắc phục, kiến trúc, ngôn ngữ và di sản Phật giáo, trong đó 5 bài khóa tụng thống nhất dùng trong nghi lễ chung của Giáo hội đã được Hội đồng Trị sự phê duyệt. Đây là tiền đề để âm nhạc Phật giáo đương đại phát triển trên nền tảng giáo lý và nghi thức nhất quán.

“Sáng đạo trong đời”: một phong trào sáng tác có định hướng

Dấu ấn nổi bật nhất của Ban Văn hóa Trung ương trong lĩnh vực âm nhạc những năm gần đây là cuộc vận động sáng tác mang tên “Sáng đạo trong đời”. Tinh thần xuyên suốt của cuộc vận động là thông qua các loại hình nghệ thuật, trước hết là âm nhạc, lan tỏa những giá trị triết lý giáo dục, văn hóa, đạo đức, lối sống tốt đẹp của Phật giáo đến với cộng đồng, để đạo hiện hữu và tỏa sáng ngay trong đời sống thường nhật. Năm 2024, hướng tới Đại lễ Vesak Liên hợp quốc 2025 tại Thành phố Hồ Chí Minh, Ban phát động sáng tác âm nhạc Phật giáo với chủ đề “Đoàn kết, thống nhất, hợp tác - Phật giáo vì hòa bình thế giới”.

Kết quả, cuộc vận động nhận được hơn 200 ca khúc gửi về từ nhiều địa phương; lễ trao giải được tổ chức tại Nhà hát Hồ Gươm, Hà Nội (3/2025). Về nội dung, các tác phẩm xoay quanh những giá trị gần gũi với người Việt: hiếu đạo, lòng biết ơn, sống thiện và sống có ích. Nghệ sĩ Quang Long (nhóm Xẩm Hà Thành) nhận xét rằng các tác phẩm đều nhấn mạnh tứ trọng ân là ơn đất nước, ơn Tam bảo, ơn cha mẹ, ơn chúng sinh.

Tiếp nối thành công đó, tháng 10/2025, Ban Văn hóa Trung ương phát động cuộc vận động “Sáng đạo trong đời” năm 2025 với 8 hạng mục sáng tác, trong đó có hạng mục Âm nhạc và nghệ thuật trình diễn. Mục tiêu của cuộc vận động là kiến tạo một “ngân hàng di sản nghệ thuật Phật giáo đương đại”.

Một nét mới của các chương trình do Ban Văn hóa Trung ương tổ chức là sự tham gia của nhiều ca sĩ quen thuộc với công chúng đại chúng như ca sĩ Hồ Quỳnh Hương, NSƯT Hồng Liên, NSƯT Quang Hưng, ca sĩ Myra Trần, ca sĩ Ngọc Anh - Tô Minh Đức...

Sự hiện diện của các nghệ sĩ có lượng khán giả rộng, nhất là khán giả trẻ, giúp ca khúc Phật giáo vượt khỏi định kiến “nhạc chùa” khép kín. Ở chiều ngược lại, có nghệ sĩ chia sẻ rằng hát nhạc Phật giáo giúp họ bớt nóng giận, thêm lòng vị tha.

Văn nghệ biểu diễn tại chương trình âm nhạc Phật giáo với chủ đề “Sáng Đạo Trong Đời". Ảnh: Ngọc Hằng.

Vai trò của Ban Văn hóa Trung ương

Từ những hoạt động trên, có thể nhận diện vai trò định hướng lựa chọn chủ đề sáng tác gắn với giáo lý và phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” của Ban Văn hóa Trung ương GHPG Việt Nam. Qua đó, âm nhạc vừa là nhịp cầu giữa nghệ thuật và đời sống, vừa là phương tiện hữu hiệu để chuyển tải thông điệp hòa bình, nhân ái theo tinh thần Phật giáo. Cuộc vận động sáng tác là “một pháp hành văn hóa”, một con đường dùng nghệ thuật để đưa những giá trị tốt đẹp của Phật giáo đi vào đời sống, âm nhạc trở thành cầu nối giữa Phật giáo Việt Nam với khu vực và thế giới. Trong thời gian tới, cần có bộ tiêu chí thẩm định rõ ràng cả về giáo lý lẫn nghệ thuật, để phân biệt ca khúc Phật giáo đích thực với sản phẩm chỉ mượn hình ảnh Phật giáo cho mục đích thương mại.

Nhìn tổng thể, cách làm này đã ghi nhận được kết quả rõ nét, từ chuẩn hóa thanh âm nghi lễ, khơi dậy phong trào sáng tác, quy tụ giới nghệ sĩ đến đưa ca khúc Phật giáo Việt Nam ra sân khấu quốc tế. Khi giai điệu được nuôi dưỡng bởi tuệ giác và lòng từ, âm nhạc góp phần “sáng đạo trong đời”, bồi đắp đời sống tinh thần của người Việt hôm nay.