Khi bầu trời Ukraine trở thành 'phòng thí nghiệm' của vũ khí hiện đại

Cuộc xung đột Nga - Ukraine bước sang năm thứ tư với các chiến tuyến trên bộ hầu như giằng co, ít thay đổi đáng kể. Trái lại, bầu trời lại trở thành không gian vận động liên tục của công nghệ và chiến thuật quân sự.

Nếu những chiến hào và thị trấn tiền tuyến tạo nên hình ảnh quen thuộc của một cuộc xung đột tiêu hao, thì các đợt tập kích bằng tên lửa, bom lượn và máy bay không người lái mới chính là mặt trận công nghệ nơi chiến thuật thay đổi theo từng tháng.

Cuộc chiến trên không vì thế không chỉ là cuộc so tài hỏa lực, mà còn là cuộc đua giữa tốc độ đổi mới kỹ thuật, năng lực phòng thủ và khả năng thích nghi chiến lược của hai bên.

Hệ thống phóng tên lửa "Grad" 122mm của Nga đang bắn về phía các mục tiêu ở Ukraine. Ảnh: AP

Cuộc chiến trên không: Nhịp điệu của thích nghi và phản ứng

Trong những đợt không kích quy mô lớn, Nga thường kết hợp nhiều lớp vũ khí cùng lúc, từ tên lửa hành trình, tên lửa đạn đạo đến các đàn máy bay không người lái mang thuốc nổ và thiết bị nghi binh. Mục tiêu chủ yếu là các đô thị và hạ tầng năng lượng của Ukraine, nhằm gây áp lực lên hệ thống hậu cần. Chiến thuật “bão hòa phòng không” được áp dụng khi số lượng lớn mục tiêu bay xuất hiện đồng thời, buộc hệ thống đánh chặn phải phân tán nguồn lực.

Ở chiều ngược lại, phần lớn tên lửa Ukraine phóng đi lại mang bản chất phòng thủ, tức là các đạn đánh chặn nhằm bắn hạ mục tiêu trên không. Đòn tấn công tầm xa của Kiev chủ yếu dựa vào máy bay không người lái nhằm vào cơ sở công nghiệp, kho nhiên liệu, cảng biển hoặc mục tiêu quân sự có giá trị bên trong lãnh thổ Nga. Tên lửa tấn công mặt đất được sử dụng thận trọng hơn do chi phí cao và nguồn cung hạn chế.

Theo thời gian, nhịp điệu của các đợt tập kích cũng thay đổi. Tỷ lệ tên lửa đạn đạo tốc độ cao trong các gói tấn công của Nga có xu hướng gia tăng, trong khi tên lửa hành trình chậm hơn đóng vai trò hỗ trợ. Sự chuyển dịch này làm gia tăng áp lực lên hệ thống cảnh báo sớm của Ukraine bởi thời gian từ lúc phát hiện đến khi mục tiêu lao xuống chỉ tính bằng phút, thu hẹp đáng kể cơ hội phòng thủ.

Sự chuyển dịch trong chiến thuật tên lửa

Từ đầu xung đột đến nay, các đợt tấn công trên không diễn ra gần như liên tục, đặc biệt nhắm vào hạ tầng thiết yếu. Tuy nhiên, khả năng ứng phó khẩn cấp và sửa chữa nhanh của Ukraine cũng được cải thiện nhờ kinh nghiệm tích lũy cùng sự hỗ trợ tài chính, thiết bị từ các đối tác. Cuộc đối đầu vì thế không chỉ là câu chuyện của vũ khí mà còn là cuộc chạy đua về năng lực tổ chức, phục hồi và duy trì hoạt động xã hội.

Một xu hướng đáng chú ý là sự gia tăng số lượng máy bay không người lái trong các đợt tập kích quy mô lớn vào ban đêm, Nga đã phóng từ 200 đến 500 chiếc, kết hợp với khoảng vài chục tên lửa đạn đạo. Các thiết bị nghi binh khiến radar và hệ thống phòng không phải xử lý cùng lúc nhiều mục tiêu thật, giả đan xen. Trong khi đó, dữ liệu do phía Ukraine công bố cho thấy tỷ lệ đánh chặn một số loại tên lửa tốc độ cao như Kh-22 và Zircon đã được cải thiện, dù hiệu quả tổng thể của các đòn không kích vẫn phụ thuộc vào nhiều biến số khó đo lường.

Sự khác biệt cơ bản giữa tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo cũng định hình chiến thuật. Tên lửa hành trình bay ở độ cao ổn định, có khả năng đổi hướng, giống một máy bay không người lái cỡ lớn. Tên lửa đạn đạo lại bay theo quỹ đạo vòng cung, đạt tốc độ rất cao khi lao xuống mục tiêu, khiến việc đánh chặn trở nên khó khăn hơn. Chính đặc tính này đã thúc đẩy cả hai bên liên tục tìm kiếm hệ thống radar, cảm biến và đạn đánh chặn tối tân hơn.

Kho vũ khí và bài toán phòng không của Nga và Ukraine

Kho vũ khí của Ukraine bao gồm các tên lửa do trong nước phát triển như tên lửa Neptune, Palianytsia và Flamingo cùng một số hệ thống do phương Tây cung cấp.

Là một trong những tên lửa thành công nhất cho tới hiện tai, tên lửa Flamingo có tầm bắn lên tới 3.000km và từng được Ukraine sử dụng để tấn công căn cứ quân sự Kapustin Yar của Nga - nơi triển khai tên lửa đạn đạo Oreshnik.

Những dự án sản xuất vũ khí nội địa như tên lửa Palianytsia và Flamingo cho phép Kiev chủ động hơn về quyết định sử dụng mà không cần xin phép Mỹ hay các quốc gia phương Tây.

Bên cạnh kho vũ khí tên lửa, các hệ thống phòng không như Patriot, NASAMS, Iris-T hay SAMP/T đóng vai trò xương sống trong việc bảo vệ đô thị và hạ tầng trọng yếu của Ukraine. Dù hiệu quả được ghi nhận, bài toán thiếu đạn đánh chặn vẫn là thách thức thường trực. Kiev vẫn thiếu nghiêm trọng tên lửa đánh chặn và liên tục kêu gọi phương Tây cung cấp thêm, bao gồm các hệ thống hiện đại hơn như THAAD hay Aegis nhằm đối phó với tên lửa đạn đạo tầm xa như Oreshnik.

Phía Nga sở hữu danh mục tên lửa đa dạng, từ hành trình Kh-101 và các biến thể Kh, tên lửa đạn đạo tầm ngắn Iskander-M đến các mẫu siêu vượt âm mới như Kinzhal, Zircon và Oreshnik. Một số hệ thống được thiết kế để xuyên phá phòng thủ kiên cố hoặc đánh vào mục tiêu ở khoảng cách xa.

Trong kho vũ khí tên lửa của Nga, nổi bật nhất là tên lửa Oreshnik. Oreshnik là tên lửa tầm trung được phát triển dựa trên công nghệ của tên lửa đạn đạo liên lục địa Nga. Tầm bắn ước tính khoảng 5.000 km, đủ bao phủ phần lớn châu Âu và bờ Tây nước Mỹ. Các đòn tấn công bằng Oreshnik nhằm vào Dnipro và Lviv được xem như thông điệp cảnh báo phương Tây về khả năng leo thang của Moscow.

Ngoài ra Nga cũng sử dụng một số loại bom lượn được cải tiến từ vũ khí thời Liên Xô có chi phí thấp, phù hợp cho các đợt tấn công số lượng lớn ở tiền tuyến. Song song với năng lực tấn công, Nga cũng duy trì các mạng lưới phòng không tầm xa nhiều tầng như Hệ thống phòng không S-400 và S-500 nhằm bảo vệ không phận và các cơ sở chiến lược.

Bầu trời Ukraine – Phòng thí nghiệm của chiến tranh hiện đại

Điểm chung dễ nhận thấy là cả Nga và Ukraine đều theo đuổi mô hình “kết hợp đa tầng”: tên lửa tốc độ cao đi cùng thiết bị nghi binh, máy bay không người lái song hành với đòn đánh chính xác, phòng không gắn liền cảnh báo sớm. Cuộc chiến vì thế trở thành phép thử không ngừng của công nghệ cảm biến, trí tuệ nhân tạo trong nhận diện mục tiêu, cũng như năng lực sản xuất công nghiệp quốc phòng.

Cuộc xung đột Nga - Ukraine đang trở thành “phòng thí nghiệm chiến tranh hiện đại”, nơi các loại tên lửa hành trình, đạn đạo và siêu vượt âm liên tục được thử lửa. Khi tên lửa đạn đạo, vũ khí siêu vượt âm, bom lượn và máy bay không người lái liên tục xuất hiện với chiến thuật ngày càng tinh vi, bầu trời Ukraine đã trở thành trung tâm của một cuộc chạy đua công nghệ chưa từng có.

Sự thay đổi nhanh chóng trong chiến thuật tác chiến, từ “bão hòa phòng không” đến kết hợp đa tầng giữa tên lửa và UAV, cho thấy chiến tranh hiện đại không còn chỉ phụ thuộc vào hỏa lực, mà còn dựa vào năng lực thích nghi, sản xuất công nghiệp quốc phòng và hệ thống phòng thủ nhiều lớp.

Trong bối cảnh đó, cuộc chiến trên không giữa Nga và Ukraine tiếp tục định hình cách thức tiến hành chiến tranh trong tương lai, đồng thời đặt ra những thách thức mới đối với an ninh khu vực và toàn cầu.

Giang Bùi/VOV.VN