Khi con tự làm đau bản thân: Cha mẹ cần làm gì?

Những vết cắt trên tay, chân hay các vùng khác trên cơ thể trẻ đôi khi không chỉ là dấu vết bên ngoài mà còn phản ánh những tổn thương tâm lý sâu kín ở trẻ. Khi đối mặt với áp lực học tập, các mối quan hệ, xung đột gia đình hoặc những cảm xúc khó gọi tên, một số trẻ tìm đến hành vi tự làm đau bản thân như một cách giải tỏa. Điều đáng lo ngại là nhiều em âm thầm che giấu hành vi này vì sợ bị trách mắng, phán xét, khiến cha mẹ chỉ phát hiện khi tình trạng đã kéo dài hoặc nguy cơ trở nên nghiêm trọng hơn.

1. Giữ bình tĩnh trước cú sốc

Thạc sĩ Tâm lý Cao Kim Thắm (Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam) chia sẻ khi nhìn thấy dấu vết con tự hại, điều tối quan trọng đầu tiên cha mẹ cần làm là hít thở thật sâu để giữ vững sự bình tĩnh. Nếu phụ huynh mất kiểm soát, trẻ sẽ càng thêm hoảng loạn và sợ hãi. Hãy ưu tiên xử lý khía cạnh thể chất bằng việc quan sát vết thương: nếu trầy xước nhẹ thì nhẹ nhàng sát trùng, băng bó; nếu vết thương sâu hoặc có nguy cơ nhiễm trùng, cần nhanh chóng đưa con đến cơ sở y tế gần nhất.

Trong khoảnh khắc ấy, sự hiện diện đầy yêu thương và an toàn là liều thuốc xoa dịu tốt nhất. Cha mẹ có thể ôm con vào lòng nếu con đồng ý, ngồi cạnh bên để con cảm nhận mình luôn được chở che, đồng thời tuyệt đối không gặng hỏi dồn dập nguyên nhân.

Một nữ sinh 15 tuổi với những vết thương chằng chịt tự rạch trên cánh tay. Ảnh Dương Liễu.

Bên cạnh đó, chuyên gia tâm lý Thắm cảnh báo một số sai lầm cha mẹ rất dễ mắc phải khiến trẻ cảm thấy bị phán xét và thu mình:

Tức giận, quát mắng và trách cứ: Những câu nói gay gắt như tại sao con lại làm điều điên rồ này chỉ làm gia tăng nỗi sợ hãi, bế tắc.
Đau khổ tột cùng hoặc khóc lóc vật vã: Việc cha mẹ quá suy sụp vô tình tạo gánh nặng tâm lý, khiến đứa trẻ cảm thấy mình là tội đồ gieo rắc bi kịch cho gia đình.
Giáo huấn đạo đức hoặc so sánh: So đo sự sướng khổ của con với thế hệ trước hay bạn bè cùng trang lứa sẽ khoét sâu cảm giác tội lỗi và tự ti.
Thờ ơ, coi đó là chiêu trò thao túng: Cho rằng con chỉ đang vòi vĩnh hay làm màu sẽ khiến trẻ cảm thấy bị bỏ rơi hoàn toàn.
Kiểm soát và giám sát ngột ngạt: Lắp camera, lục lọi đồ đạc hay đột ngột xông vào phòng sẽ phá vỡ niềm tin mỏng manh, đẩy căng thẳng lên đỉnh điểm.

2. Trẻ đau ở đâu mà phải tự làm đau mình?

Thạc sĩ Thắm cho biết thêm trẻ tự làm đau bản thân không đơn thuần là hành vi bộc phát mà thường phản ánh những sang chấn, bế tắc tâm lý sâu sắc bên trong. Khi nỗi đau tinh thần trở nên quá tải mà không tìm được lối thoát, trẻ mượn nỗi đau thể xác để khỏa lấp vết thương tâm hồn. Quá trình này kích thích giải phóng endorphin, mang lại cảm giác giải tỏa ngắn hạn trước áp lực dồn nén.

Thạc sĩ Tâm lý Cao Kim Thắm - Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam, Chi nhánh Phan Chu Trinh. Ảnh NVCC.

Hành vi này có thể bắt nguồn từ việc trẻ thiếu kỹ năng điều hòa cảm xúc, mắc hội chứng tự trừng phạt bản thân do từng bị đánh đập, chỉ trích, hoặc nỗ lực giành lại quyền kiểm soát sau những sang chấn từ bạo lực học đường, xâm hại. Ngoài ra, đây cũng là biểu hiện phổ biến của rối loạn trầm cảm, lo âu. Cha mẹ cần đặc biệt tỉnh táo để phân biệt giữa hành vi tự làm đau do khủng hoảng tâm lý và dấu hiệu cảnh báo ý định tự sát:

Hành vi tự gây thương tích (tự hại): Trẻ dùng nỗi đau thể xác như một cơ chế đối phó để xoa dịu cảm xúc nhằm tiếp tục sống. Dấu vết thường là các vết cào xước, vết rạch nông lặp đi lặp lại ở tay hoặc đùi bằng dao rọc giấy, compa. Cảm xúc thường nhẹ nhõm hơn sau khi cơn bùng phát qua đi.
Nguy cơ có ý định tự sát: Động cơ cốt lõi là muốn chấm dứt hoàn toàn sự sống để thoát khỏi khổ đau. Trẻ thường xuất hiện thái độ buông xuôi, thờ ơ tuyệt đối, tìm kiếm cách thức tự tử trên mạng hoặc tích trữ thuốc men. Trẻ có thể viết nhật ký từ biệt, đăng tải những lời chào tạm biệt đầy ẩn ý lên mạng xã hội hoặc tạo ra các vết thương nhắm vào vị trí chí mạng mang tính hủy hoại lớn.

3. Chữa lành cho trẻ bắt đầu từ sự kiên nhẫn của gia đình

Hành trình giúp con vượt qua khủng hoảng đòi hỏi sự kiên nhẫn, lòng thấu hiểu và sự thay đổi từ chính phụ huynh. Cha mẹ cần trở thành chỗ dựa an toàn không phán xét, tuyệt đối không dán nhãn con hư hỏng hay yếu đuối. Nếu con ngần ngại giãi bày trực tiếp, hãy gợi ý cho con viết thư tay vào một chiếc hộp riêng, gửi tin nhắn, viết nhật ký hoặc vẽ tranh để bộc bạch lòng mình.

Tự làm đau bản thân ở trẻ có thể liên quan đến khó khăn trong điều hòa cảm xúc, xu hướng tự trừng phạt sau những trải nghiệm bị đánh đập, chỉ trích hoặc nhằm tìm lại cảm giác kiểm soát sau sang chấn do bạo lực học đường, xâm hại. Ảnh chụp màn hình.

Thạc sĩ Thắm đưa ra lời khuyên cho cha mẹ hãy hướng dẫn con các phương pháp giải tỏa lành mạnh hơn như ôm gấu bông, tập hít thở sâu, đặt tay lên ngực để cảm nhận nhịp đập yêu thương bản thân. Gia đình cũng nên chủ động rà soát lại lối sống, giảm bớt áp lực thành tích học tập, tăng cường các hoạt động gắn kết như ăn cơm chung, dã ngoại ngoài trời hoặc khuyến khích con tham gia bơi lội, hội họa, âm nhạc.

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho trẻ ngay tại gia đình, chuyên gia Thắm khuyến cáo mọi người nên:

Cất gọn toàn bộ vật dụng sắc nhọn nguy hiểm như dao rọc giấy, kéo, lưỡi lam một cách tế nhị, tránh để con cảm thấy mình đang bị tước đoạt quyền tự do.
Tủ thuốc gia đình cần được khóa kín và đặt ở vị trí cao ngoài tầm với của trẻ.
Tôn trọng không gian riêng tư nhưng luôn giữ kết nối, duy trì quy tắc gõ cửa phòng và quy định những khung giờ sinh hoạt chung cố định.

Khi nhận thấy hành vi tự làm đau của trẻ lặp đi lặp lại với mức độ ngày càng nghiêm trọng, hoặc trẻ có dấu hiệu bất thường kéo dài trên hai tuần như mất ngủ triền miên, bỏ ăn, khóc lóc, khép kín hoàn toàn và mất kiểm soát cảm xúc, cha mẹ cần nhanh chóng đưa con đến gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần. Sự can thiệp chuyên môn kịp thời chính là chiếc phao cứu sinh bảo vệ tính mạng và nâng đỡ con tìm lại bình yên.