Khi cú sốc Trung Đông lan tới cây xăng trong nước

Một cây xăng ở TPHCM đóng cửa chờ nhập hàng. Ảnh: N.K

Những ngày này, anh Nguyễn Tuệ, chủ một doanh nghiệp thương mại nhỏ, như “ngồi trên đống lửa”. Công ty anh đang cần vận chuyển một lô hàng từ cảng Bảo Mai (Cần Thơ) ra cảng Thịnh Long (Nam Định).

“Chiều 6-3, bên vận chuyển báo giá thuê tàu tải trọng 4.000 tấn khoảng 1 tỉ đồng. Đến chiều tối 7-3, họ gửi lại báo giá mới: hơn 1,4 tỉ đồng, với lý do giá xăng dầu trong nước vừa tăng mạnh vì xung đột Trung Đông. Giờ tôi chưa biết xoay xở ra sao”, anh Tuệ vừa lật lại bảng tính chi phí, vừa thở dài.

Câu chuyện của anh Tuệ chỉ là một lát cắt nhỏ trong chuỗi phản ứng dây chuyền mà thị trường năng lượng đang tạo ra đối với nền kinh tế. Khi giá nhiên liệu tăng mạnh, chi phí vận tải, logistics, sản xuất… lập tức bị kéo lên theo. Với nhiều doanh nghiệp, biến động chi phí nhiên liệu chỉ trong vài ngày cũng đủ làm đảo lộn toàn bộ kế hoạch kinh doanh.

Nguồn gốc của làn sóng biến động lần này bắt đầu từ một cú sốc địa chính trị. Căng thẳng quân sự giữa Mỹ và Iran leo thang trong những ngày đầu tháng 3 đã làm dấy lên lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu. Iran tuyên bố phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 13 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương khoảng 31% lượng dầu thô giao dịch bằng đường biển trên thế giới.

Chỉ riêng thông tin này cũng đủ khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo. Ngay lập tức, giá dầu thế giới phản ứng mạnh. Giá dầu đã tăng khoảng 20% so với đầu năm 2026 và nhiều dự báo cho rằng nếu nguồn cung tiếp tục bị gián đoạn, giá dầu có thể vọt lên mức 120-140 đô la Mỹ/thùng.

Tác động của cú sốc này đặc biệt rõ tại châu Á và Đông Nam Á - khu vực phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng nhập khẩu từ Trung Đông. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng đó. Theo Bộ Công Thương, tổng nguồn xăng dầu tiêu thụ nội địa năm 2025 đạt khoảng 28,6 triệu mét khối/tấn, tương đương bình quân 2,2-2,3 triệu mét khối/tấn mỗi tháng.

Dù đã có hai nhà máy lọc dầu lớn là Nghi Sơn và Bình Sơn, nguồn cung trong nước vẫn phải bổ sung đáng kể bằng nhập khẩu. Điều đó cũng có nghĩa là mỗi biến động của thị trường dầu mỏ quốc tế - từ rủi ro địa chính trị đến chi phí vận chuyển, đều có thể nhanh chóng truyền dẫn vào giá xăng dầu trong nước.

Trước diễn biến phức tạp của thị trường năng lượng, Thủ tướng quyết định thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng để theo dõi và cập nhật tình hình hàng ngày. Tổ công tác có nhiệm vụ rà soát nguồn cung, đánh giá các rủi ro và đề xuất giải pháp kịp thời.

Cơ chế điều hành giá xăng dầu trong nước cũng được kích hoạt sớm hơn so với thông lệ. Trưa 7-3, Chính phủ cho phép áp dụng cơ chế điều hành linh hoạt hơn: nếu giá cơ sở tăng từ 7% trở lên so với kỳ điều chỉnh trước, cơ quan quản lý có thể điều chỉnh giá ngay mà không cần chờ đến kỳ điều hành định kỳ. Điều này có nghĩa là giá xăng dầu trong nước có thể phản ứng gần như ngay lập tức trước biến động của thị trường quốc tế.

Chỉ vài tiếng sau, liên bộ Công Thương - Tài chính điều chỉnh tăng mạnh giá bán lẻ các mặt hàng xăng dầu. Theo đó, xăng E5 RON92 vượt mốc 25.000 đồng/lít, xăng RON95 vượt 27.000 đồng/lít, còn dầu diesel lên trên 30.000 đồng/lít. Đây là mức giá cao nhất trong nhiều năm trở lại đây, gần tương đương giai đoạn thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh vào năm 2022.

Ngay lập tức, thị trường trong nước xuất hiện phản ứng tâm lý rõ rệt. Tại Hà Nội và một số địa phương phía Bắc, lượng người dân đến mua xăng dầu tăng đột biến. Theo báo cáo của Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng của Chính phủ, nhu cầu mua xăng dầu tại một số khu vực tăng từ 50-100% so với bình thường. Không ít người mang theo can, thùng để mua tích trữ, khiến một số cửa hàng xăng dầu rơi vào tình trạng thiếu hàng cục bộ trong thời gian ngắn.

Hai ngày sau khi giá xăng dầu trong nước tăng mạnh, ngày 9-3, Chính phủ ban hành Nghị định 72/2026/NĐ-CP giảm thuế nhập khẩu ưu đãi đối với một số mặt hàng xăng dầu xuống 0%, áp dụng đến hết ngày 30-4-2026. Theo đó, thuế nhập khẩu đối với xăng động cơ không pha chì và các nguyên liệu pha chế xăng được giảm từ 10% xuống 0%. Thuế suất đối với dầu diesel, nhiên liệu máy bay, dầu nhiên liệu và kerosine cũng giảm từ 7% xuống 0%.

Chính sách này dự kiến làm giảm thu ngân sách khoảng 1.024 tỉ đồng. Tuy nhiên, mục tiêu quan trọng hơn là tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng nguồn nhập khẩu từ nhiều thị trường khác nhau, qua đó giảm áp lực thiếu hụt nguồn cung trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu đang biến động.

Song song đó, Bộ Công Thương yêu cầu toàn bộ chuỗi cung ứng xăng dầu - từ các nhà máy lọc dầu, thương nhân đầu mối cho tới hệ thống phân phối, tăng cường tìm kiếm nguồn hàng, duy trì sản xuất và bảo đảm cung ứng liên tục cho thị trường. Các địa phương và lực lượng quản lý thị trường được yêu cầu giám sát chặt hoạt động bán lẻ, xử lý nghiêm các hành vi găm hàng hoặc gián đoạn bán hàng.

Bộ Công Thương cũng đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng các phương án bình ổn giá, trong đó có khả năng sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu và đề xuất điều chỉnh một số sắc thuế khác nếu cần thiết.

Theo TS. Phạm Thế Anh (Đại học Kinh tế Quốc dân), để giảm tác động của các cú sốc bên ngoài, cách thiết kế thuế xăng dầu cần được xem xét lại. Ông cho rằng việc áp thuế theo tỷ lệ phần trăm như hiện nay (gồm thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng) có thể khiến cú sốc giá bị khuếch đại. Ví dụ, nếu giá xăng là 15.000 đồng/lít thì thuế 10% tương đương 1.500 đồng/lít. Nhưng khi giá xăng tăng lên 25.000 đồng/lít, số thuế tuyệt đối phải trả cũng tăng lên 2.500 đồng/lít.

“Muốn bình ổn giá trong nước, các sắc thuế cần được thiết kế sao cho gánh nặng thuế giảm, hoặc ít nhất là không tăng, khi giá nhiên liệu tăng vọt”, ông nói. Theo đó, có thể xem xét áp dụng thuế trọn gói cố định (ví dụ 1.000 đồng/lít) hoặc cơ chế thuế co giãn theo giá, tức là thuế suất giảm khi giá tăng và tăng trở lại khi giá giảm.

Ở thời điểm hiện tại, rủi ro lớn nhất vẫn nằm ở diễn biến khó lường của tình hình Trung Đông. Theo Bộ Công Thương, nếu tình trạng phong tỏa eo biển Hormuz kéo dài, giá dầu Brent có thể vượt ngưỡng 120-140 đô la Mỹ/thùng. Hiện tại, một số quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản hay Thái Lan đã bắt đầu hạn chế xuất khẩu nhiên liệu để bảo đảm an ninh năng lượng trong nước.

Có thể căng thẳng tại Trung Đông rồi sẽ hạ nhiệt và giá dầu thế giới sẽ dần ổn định trở lại. Nhưng diễn biến những ngày qua cũng gợi ra một câu hỏi lớn: Làm thế nào để thị trường năng lượng trong nước ít bị tổn thương hơn trước những cú sốc từ bên ngoài? Đây là bài toán Việt Nam sẽ phải tiếp tục tìm lời giải.

An Nhiên