Khi giới trẻ ngày càng ít vận động: Cái giá không chỉ là béo phì

Tại Việt Nam, tỷ lệ giới trẻ không đạt mức vận động khuyến nghị thuộc nhóm cao trên thế giới, kéo theo nhiều hệ lụy về sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai. Thực trạng này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của gia đình, nhà trường và toàn xã hội.

"Khủng hoảng thầm lặng" ở giới trẻ

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ thanh thiếu niên ít vận động cao nhất thế giới. Khoảng 87% thanh thiếu niên chưa đạt khuyến nghị ít nhất 60 phút hoạt động thể chất cường độ vừa đến mạnh mỗi ngày. Trong đó, tỷ lệ ở nữ lên tới 91-92%, còn nam khoảng 82%.

WHO định nghĩa thiếu vận động là tình trạng không đạt mức hoạt động thể chất tối thiểu theo khuyến nghị. Với người trưởng thành, mỗi tuần cần ít nhất 150 phút hoạt động cường độ trung bình hoặc 75 phút hoạt động cường độ mạnh. Đối với thanh thiếu niên từ 11 tới 17 tuổi, thời gian vận động cần đạt tối thiểu 60 phút mỗi ngày.

Dữ liệu toàn cầu năm 2022 cũng cho thấy xu hướng đáng lo ngại khi khoảng 31,3% người trưởng thành trên thế giới, tương đương 1,8 tỷ người, thiếu vận động. Con số này tăng đều qua các năm và được dự báo sẽ tiếp tục tăng lên khoảng 35% vào năm 2030 nếu không có những giải pháp hiệu quả. Ở nhóm thanh thiếu niên, tỷ lệ thiếu vận động còn cao hơn, khoảng 80-81%, trong đó nữ giới luôn cao hơn nam giới.

Với người trưởng thành, mỗi tuần cần ít nhất 150 phút hoạt động cường độ trung bình hoặc 75 phút hoạt động cường độ mạnh. Trong ảnh: Giải chạy bộ do Bệnh viện Răng Hàm Mặt Trung ương TPHCM tổ chức.

Các nghiên cứu của WHO chỉ ra nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này như quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào thiết bị điện tử, đặc thù công việc và học tập ít vận động, cùng với việc thiếu không gian công cộng dành cho hoạt động thể chất.

Tại Việt Nam nói chung và TPHCM nói riêng, áp lực học tập, giao thông đông đúc cùng quỹ đất dành cho không gian xanh còn hạn chế khiến thanh thiếu niên dành phần lớn thời gian trong lớp học hoặc trước màn hình máy tính, điện thoại. Điều này khiến tình trạng thiếu vận động ngày càng trở nên phổ biến và đáng báo động.

Hệ lụy không chỉ dừng ở sức khỏe thể chất

Thiếu vận động trước hết làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm ở lứa tuổi học đường. Theo WHO, hiện khoảng 19,5% dân số Việt Nam, tương đương khoảng 20 triệu người, đang sống chung với tình trạng thừa cân, béo phì. Đây cũng là một trong những quốc gia có tốc độ gia tăng béo phì thuộc nhóm cao của khu vực Đông Nam Á.

Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em thành thị tăng nhanh trong những năm gần đây, kéo theo nguy cơ mắc đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và các bệnh tim mạch ngay từ khi còn trẻ. Thống kê cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ từ 5-9 tuổi đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% vào năm 2020. Tại khu vực thành thị, tỷ lệ béo phì lên tới 26,8%; riêng ở TPHCM và Hà Nội, tỷ lệ béo phì ở thanh thiếu niên đã vượt 50% và 41%.

Tuy nhiên, hệ lụy của tình trạng thiếu vận động không chỉ dừng lại ở các chỉ số sức khỏe thể chất. Thiếu vận động còn làm suy giảm hệ miễn dịch, ảnh hưởng đến sự phát triển tầm vóc, khiến xương khớp yếu hơn và làm gia tăng các vấn đề về tư thế như gù lưng, vẹo cột sống do ngồi học, sử dụng máy tính và điện thoại trong thời gian dài.

Nên khuyến khích xã hội hóa các thiết chế thể thao để tạo thêm không gian luyện tập thuận tiện cho người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên. Ảnh minh họa.

Đáng lo ngại hơn, sức khỏe tinh thần của giới trẻ cũng chịu nhiều tác động tiêu cực. Hoạt động thể chất giúp cơ thể giải phóng endorphin - loại hormone góp phần tạo cảm giác hưng phấn, giảm căng thẳng. Khi thiếu vận động, thanh thiếu niên dễ rơi vào trạng thái stress, lo âu, rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung và suy giảm kết quả học tập.

Lối sống ít vận động cũng khiến một bộ phận giới trẻ giảm tính năng động, sự tự tin và khả năng làm việc nhóm. Trong khi đó, các hoạt động thể thao không chỉ rèn luyện thể chất mà còn tạo môi trường giao tiếp, hợp tác và hình thành các kỹ năng xã hội. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng thanh thiếu niên ít vận động có nguy cơ mắc các rối loạn tâm lý, trong đó có trầm cảm, cao hơn so với nhóm thường xuyên luyện tập thể chất.

Ở góc độ xã hội, tác động còn sâu rộng hơn. Một thế hệ trẻ thiếu sức khỏe và sức bền sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai. Đồng thời, gánh nặng chi phí điều trị các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư hay các bệnh lý về cơ xương khớp sẽ tiếp tục gia tăng.

Đối với TPHCM, đô thị đông dân nhất cả nước, vấn đề càng trở nên cấp bách khi tốc độ đô thị hóa nhanh, không gian xanh còn hạn chế, giao thông đông đúc, ô nhiễm môi trường và áp lực học tập khiến nhiều học sinh, sinh viên dành phần lớn thời gian trong lớp học hoặc trước màn hình điện tử.

Cần giải pháp đồng bộ từ gia đình, nhà trường và xã hội

Khắc phục tình trạng thiếu vận động cần sự tham gia của nhiều chủ thể, từ gia đình, nhà trường đến các cơ quan quản lý và toàn xã hội.

Trước hết, giáo dục thể chất trong nhà trường cần được đổi mới theo hướng tăng cả thời lượng lẫn chất lượng. Bên cạnh các môn thể thao truyền thống, các trường học có thể đa dạng hóa hoạt động như cầu lông, bóng rổ, võ thuật, khiêu vũ, yoga, đạp xe... Đồng thời, xây dựng mô hình "trường học vận động", khuyến khích giờ ra chơi vận động, phát triển các câu lạc bộ thể thao sau giờ học.

Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã xác định yêu cầu tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ và hình thành hệ giá trị con người Việt Nam thời đại mới. Đây cũng là cơ sở để ngành giáo dục cụ thể hóa các giải pháp phát triển thể chất phù hợp với điều kiện của từng địa phương.

Nên xây dựng mô hình "trường học vận động", khuyến khích giờ ra chơi vận động, phát triển các câu lạc bộ thể thao sau giờ học. Ảnh minh họa.

Gia đình cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Phụ huynh cần thay đổi quan niệm chỉ chú trọng thành tích học tập mà xem nhẹ hoạt động thể chất; khuyến khích con tham gia các hoạt động ngoài trời, hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử và cùng con hình thành thói quen đi bộ, đạp xe hoặc tập luyện thể thao hằng ngày. Sự gương mẫu của cha mẹ sẽ tạo sức lan tỏa tích cực đối với con cái.

Bên cạnh đó, các địa phương, nhất là TPHCM, cần tiếp tục đầu tư phát triển công viên, sân chơi, đường đi bộ, khu thể thao cộng đồng; đồng thời khuyến khích xã hội hóa các thiết chế thể thao để tạo thêm không gian luyện tập thuận tiện cho người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên.

Công nghệ cũng có thể trở thành công cụ thúc đẩy vận động nếu được sử dụng đúng cách. Các ứng dụng theo dõi luyện tập, chương trình "game hóa" hoạt động thể chất hay những chiến dịch truyền thông trên mạng xã hội có thể tạo động lực để giới trẻ duy trì thói quen rèn luyện. Những chương trình như "Tuần lễ đi bộ", "Tháng chạy bộ" hay các thử thách trực tuyến hoàn toàn có thể trở thành phong trào nếu được tổ chức bài bản, phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Ở tầm vĩ mô, cần tích hợp mục tiêu nâng cao mức độ vận động thể chất vào các chiến lược quốc gia về chăm sóc sức khỏe; tăng đầu tư cho thể thao học đường và thể thao cộng đồng; đồng thời đẩy mạnh sự phối hợp giữa ngành y tế, giáo dục, chính quyền địa phương cùng các tổ chức trong và ngoài nước trong nghiên cứu, truyền thông và triển khai các chương trình nâng cao sức khỏe. Việc đánh giá các chỉ tiêu về tỷ lệ người dân luyện tập thể dục, thể thao cũng cần dựa trên số liệu thực chất, phản ánh đúng hiệu quả của các chính sách.

Thiếu vận động không còn là vấn đề của riêng mỗi cá nhân mà đã trở thành thách thức đối với sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững của đất nước. Chỉ khi gia đình, nhà trường, chính quyền và toàn xã hội cùng hành động, chúng ta mới có thể xây dựng một thế hệ trẻ khỏe mạnh về thể chất, vững vàng về tinh thần và sẵn sàng đóng góp cho sự phát triển của đất nước. Đầu tư cho vận động hôm nay cũng chính là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực và tương lai bền vững của Việt Nam.