Khi Hà Nội học cách sống cùng dòng sông...

Phối cảnh một không gian đô thị ven sông hiện đại, nơi mặt nước, công viên, giao thông và các khu chức năng được kết nối hài hòa. Ảnh: PV

Từ “dòng sông của thách thức” đến “không gian của cơ hội”

Trong một thời gian dài, sông Hồng là bài toán khó của Hà Nội. Dòng nước biến động, bãi bồi đổi thay, mực nước lên xuống; những lo ngại về lũ lụt, thoát nước và hành lang bảo vệ dòng chảy khiến việc phát triển không gian ven sông bị giới hạn.

Theo KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam, sông Hồng có những biến động rất lớn về mực nước; thế sông cũng có thể thay đổi theo thời gian với quá trình bồi lở diễn ra tự nhiên. Chính đặc điểm ấy đặt ra yêu cầu phải có những giải pháp khoa học để ổn định dòng chảy và bảo đảm an toàn.

Nhưng chính những đặc tính ấy cũng tạo nên giá trị đặc biệt của dòng sông. Sông Hồng không phải một tuyến đường có thể nắn thẳng hay một khu đất có thể san nền, xây dựng theo ý muốn. Đó là một hệ thống sống, luôn vận động, bồi đắp và thay đổi theo những quy luật riêng.

Vì vậy, tư duy mới không phải là tìm cách “thuần hóa” dòng sông, mà là thiết kế đô thị có khả năng thích ứng và sống hài hòa với nó.

Đây chính là góc nhìn của KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Theo ông, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, sông Hồng không chỉ là không gian phát triển đô thị, kinh tế mà còn gắn với an ninh nguồn nước, an toàn cộng đồng và chiến lược phát triển bền vững của Hà Nội.

Không gian để nước “thở”

Hãy thử hình dung một Hà Nội khác - một thành phố không quay lưng với dòng sông. Hai bên bờ không phải là một bức tường công trình nối dài, mà là những khoảng xanh, công viên, mặt nước, không gian công cộng và những vùng sinh thái đan xen.

Ở đó, nước có chỗ để đi, để trữ; dòng sông có không gian mở rộng khi cần, còn con người có những khoảng xanh để tiếp cận thiên nhiên.

KTS Trần Huy Ánh cho rằng, một đô thị bên sông cần những khoảng lùi để chứa nước và giữ nước, duy trì không gian sinh thái, qua đó bù đắp những giá trị tự nhiên có thể đã bị suy giảm trong quá trình đô thị hóa.

Đây có thể là “tài sản” lớn nhất mà sông Hồng mang lại cho Hà Nội: không phải thêm những khu đô thị hay tòa nhà, mà thêm không gian để thành phố được thở.

Phối cảnh sông Hồng về đêm với không gian đô thị, cầu và hệ thống giao thông cùng tạo nên diện mạo mới bên dòng sông. Ảnh: PV

Hà Nội đang thiếu cây xanh, mặt nước và những không gian sinh thái đủ lớn, trong khi sông Hồng sở hữu một hành lang tự nhiên xuyên qua trung tâm đô thị.

Nếu được tổ chức hợp lý, hành lang ấy có thể trở thành một “lá phổi” khổng lồ, góp phần điều hòa vi khí hậu, tăng đa dạng sinh học và nâng cao khả năng chống chịu của đô thị.

KTS Trần Huy Ánh cho rằng sông Hồng có thể trở thành hành lang xanh sinh thái, góp phần định hình khí hậu, cảnh quan kiến trúc và đa dạng sinh học của Hà Nội. Khi đó, cảnh quan không còn là phần đẹp thêm cho thành phố mà còn trở thành hạ tầng của sự an toàn.

Một dòng sông, nhiều lớp giá trị…

Nhìn sông Hồng chỉ bằng bản đồ quy hoạch là chưa đủ. Bởi dưới mặt nước là hàng nghìn năm ký ức. Hai bên dòng sông là những làng cổ, không gian văn hóa, di tích, cộng đồng dân cư đã sống cùng nước qua nhiều thế hệ.

Theo KTS Đào Ngọc Nghiêm, riêng đoạn sông Hồng qua Hà Nội đã gắn với hơn 20 di tích lịch sử quốc gia. Đó là một lớp giá trị đặc biệt cần được nhận diện trong quá trình phát triển. Vì thế, nếu tương lai của sông Hồng chỉ được đo bằng diện tích xây dựng hay giá trị bất động sản, chúng ta sẽ bỏ qua phần quý giá nhất của dòng sông.

Đó là ký ức đô thị, văn hóa, cảnh quan, thiên nhiên. Là đời sống của con người. Và là mối quan hệ giữa con người với dòng nước.

KTS Đào Ngọc Nghiêm cho rằng muốn tạo ra một hướng phát triển hợp lý cần đồng thời nhận diện giá trị truyền thống của sông Hồng, học hỏi kinh nghiệm quốc tế và đặc biệt coi trọng sự đồng thuận của người dân.

Điều đó cũng có nghĩa: quy hoạch sông Hồng không thể chỉ được vẽ trên giấy. Nó phải được hình thành từ cả khoa học, lịch sử và tiếng nói cộng đồng.

Sông Hồng từng là giới hạn của thành phố, nhưng nay có thể trở thành nơi mở ra giới hạn mới. Tương lai ấy không nằm ở việc xây dựng thật nhiều bên sông mà ở khả năng hiểu dòng sông sâu hơn.

Hiểu rằng dòng nước vừa là thách thức, vừa là nguồn lực; bãi bồi không có khoảng đất bỏ trống, mà là một phần của hệ sinh thái. Một khoảng lùi không phải là phần diện tích chưa khai thác, mà là khoảng an toàn cho tương lai. Và một hành lang xanh không phải phần đất “để dành”, mà là hạ tầng giúp thành phố thích ứng và chống chịu.

Và một cộng đồng ven sông không phải đối tượng phải di chuyển khỏi dòng sông, mà là những người cần được tham gia vào việc quyết định tương lai của chính không gian mình đang sống. Đó có thể là sự thay đổi lớn nhất trong cách Hà Nội nhìn sông Hồng: từ chinh phục sang thích ứng, từ khai thác sang cân bằng.

Sông Hồng nhìn từ trên cao với những bãi bồi, vùng sản xuất và khu dân cư đan xen, một không gian giàu giá trị cảnh quan, sinh thái của Hà Nội. Ảnh: PV

Xây dựng bên sông sang sống cùng sông. Một trăm năm nữa, Hà Nội có thể sẽ khác rất nhiều. Những tuyến đường mới sẽ xuất hiện. Khu đô thị mới sẽ hình thành. Công nghệ sẽ thay đổi cách con người sống và làm việc.

Nhưng sông Hồng ở đó. Vẫn chảy qua Thủ đô, mang theo phù sa của quá khứ và mở ra những câu hỏi của tương lai. Và có lẽ, giá trị lớn nhất của một quy hoạch sông Hồng không phải là khiến dòng sông thay đổi theo thành phố. Mà là khiến thành phố biết thay đổi để có thể sống hài hòa hơn với dòng sông. Để một ngày, khi nhìn từ trên cao xuống Hà Nội, người ta không chỉ thấy một đô thị đang phát triển.

Mà thấy một dải xanh xuyên qua thành phố nơi nước, thiên nhiên, văn hóa và con người cùng tồn tại. Một Hà Nội không quay lưng với sông Hồng. Một Hà Nội tìm thấy tương lai của mình trong chính dòng sông đã làm nên quá khứ.