Khí hậu nóng lên, các vùng núi như Nepal đối mặt nguy cơ mới

Khu vực xảy ra sạt lở đất tại biên giới Nepal - Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Trận lũ quét kinh hoàng dọc biên giới Nepal và Tây Tạng hôm 26/8 đang làm dấy lên lo ngại về tác động của biến đổi khí hậu đối với sự ổn định địa chất tại các vùng núi cao. Dòng nước, bùn đất và băng đá tràn xuống sông Bhotekoshi đã cuốn phăng nhiều công trình, đường sá, khiến ít nhất 360 người thiệt mạng và khoảng 1.400 người mất tích.

Theo tờ The Guardian, hình ảnh vệ tinh cho thấy vụ sụp đổ một phần sông băng trên núi Langtang Lirung, cao khoảng 7.000 m, nhiều khả năng là nguyên nhân chính gây ra thảm họa. Ban đầu, một trận động đất 4,4 độ được cho là nguyên nhân khiến khối băng sụp đổ. Tuy nhiên, phân tích của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cho thấy năng lượng địa chấn thực tế có thể xuất phát từ vụ sụp đổ sông băng và dòng đất đá tràn xuống, tạo ra tác động tương đương trận động đất 5,2 độ.

Khối băng và đá đổ xuống đã đẩy lượng lớn đất đá vào sông Lhende Khola, một phụ lưu của Bhotekoshi. Theo Trung tâm Quốc tế Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD), mực nước các con sông phía hạ lưu tăng 7-9 m chỉ trong 30 phút.

Thảm họa xảy ra trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tăng đang làm suy yếu sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu tại nhiều khu vực núi cao trên thế giới.

Tiến sĩ Hamish Pritchard, nhà băng hà học thuộc Cơ quan Khảo sát Nam Cực Anh, cho biết hai ngày trước vụ sụp đổ, nhiệt độ mặt đất tại khu vực đạt mức cao nhất trong hai năm. Nhiệt độ cao có thể làm suy yếu lớp tuyết, khiến nước tích tụ trong các khe nứt và làm tan băng liên kết đá nền.

Một khối băng, đá và đất lớn sạt xuống sông ở khu vực Himalaya, gây lũ quét nghiêm trọng, cuốn trôi nhiều nhà cửa, đường sá và công trình tại Nepal và Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Khu vực dãy Himalaya cũng đã trải qua nhiều đợt nắng nóng gay gắt từ đầu năm, trong khi mùa gió mùa khiến đất bão hòa nước và sông ngòi dâng cao, làm gia tăng nguy cơ sạt lở và lũ quét.

IPCC cảnh báo các vùng đất trước đây được giữ ổn định nhờ băng, từ tầng đất đóng băng đến sông băng, sẽ ngày càng mất ổn định khi nhiệt độ tăng. Lũ lụt, sạt lở và thiếu nước do băng tuyết suy giảm có thể trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với các cộng đồng miền núi.

Tiến sĩ Richard Waller, giảng viên địa lý tự nhiên tại Đại học Keele, ví những ngọn núi cao như các khối đá bị nứt vỡ nhưng được gắn kết bởi băng trong các khe đá. Khi băng và tầng đất đóng băng tan chảy, cấu trúc này có thể mất ổn định, dẫn tới những vụ sụp đổ thảm khốc.

Nhiệt độ tại các vùng núi cao đang tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu. Sự suy giảm của tuyết và băng khiến bề mặt hấp thụ nhiều nhiệt Mặt Trời hơn, tiếp tục thúc đẩy quá trình tan băng.

Tại lưu vực Langtang của Nepal, tốc độ mất băng đã tăng hơn bốn lần kể từ năm 1964. Khu vực này từng hứng chịu nhiều thảm họa, trong đó có lũ trên sông Bhotekoshi vào tháng 7/2025 và vụ lở tuyết, đá do động đất năm 2015 khiến làng Langtang bị phá hủy.

Giới khoa học cảnh báo nguy cơ tương tự không chỉ giới hạn ở dãy núi Himalaya mà còn có thể xuất hiện tại dãy Alps, Kavkaz, Andes và nhiều vùng núi cao khác có sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu.

Trong khi lực lượng cứu hộ tiếp tục tìm kiếm người mất tích sau thảm họa, chuyên gia cho rằng các quốc gia cần tăng cường chuẩn bị ứng phó khi lở tuyết, sạt lở và lũ lụt sẽ ngày càng khó tránh khỏi khi các hồ nước hình thành trước những sông băng đang rút lui tiếp tục mở rộng.

Các chuyên gia kêu gọi sớm xây dựng và nâng cấp hệ thống cảnh báo lũ, sạt lở tại những thung lũng miền núi. Đây được xem là biện pháp cấp thiết để giảm thiểu thương vong trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm thay đổi nhanh chóng địa hình và hệ thống băng tuyết của dãy Himalaya.