Khi học sinh 'chạm' vào hồn tuồng

Một “lớp học di sản” không bục giảng

Chiều 20/8, thanh âm sân khấu tuồng vang lên tại Trường THPT FPT Quy Nhơn, biến hội trường thành “lớp học di sản”. Chương trình do nhà trường phối hợp với Đoàn tuồng Đào Tấn thuộc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai tổ chức, đưa học sinh đến gần văn hóa địa phương qua những trải nghiệm trực tiếp, sinh động.

Trường THPT FPT Quy Nhơn đưa nghệ thuật tuồng vào Tuần lễ định hướng năm học 2026 - 2027.

Tuồng không còn là khái niệm trên trang sách mà hiện ra qua âm nhạc, màu sắc, phục trang, chuyển động. Trống chầu, trống chiến, thanh la, xập xoã cùng nhiều loại nhạc khí cùng tấu lên như thúc giục người xem, nâng đỡ lời hát, vũ đạo và cảm xúc. Nhờ đó, sân khấu ước lệ rõ hình; học sinh hiểu hơn nghệ thuật tuồng gắn với đất Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai), được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014.

Trên nền nhạc trầm bổng, tiết mục “Trình tường” mở ra với đội hình ngang, dọc, chéo, kết thành hình khối đẹp mắt. Khi điệu múa khép lại, diễn viên trụ bộ, tung câu liễn chúc quốc thái dân an, muôn người ấm no, hạnh phúc. Vũ đạo, hóa trang, phục trang tuồng nhờ đó hiện lên sống động giữa học đường.

Tiết mục “Trình tường” do các nghệ sĩ Đoàn tuồng Đào Tấn biểu diễn.

Trong dư âm của “Trình tường”, tác giả Đoàn Thanh Tâm dẫn học sinh vào thế giới tuồng qua lịch sử hình thành và quy ước sân khấu. Tám mô hình mặt nạ hiện ra; mỗi màu sắc, đường nét như “mật mã”, giúp các em nhận diện nhân vật trung nghĩa, gian tà, cương trực hay uy quyền.

Từ màn hình, câu chuyện tuồng đến gần hơn khi các em tự hóa trang theo tám mô hình vừa tìm hiểu. Những bàn tay vụng về đưa nét cọ lên mặt; màu sắc hiện rõ giữa tiếng cười thích thú. Qua trải nghiệm, các em hiểu diện mạo nhân vật được tạo nên theo hệ thống quy ước, không phải lựa chọn tùy ý.

Không khí lắng lại với trích đoạn “Nhị khí Chu Du” trong vở “Giang tả cầu hôn”. NSƯT Ngọc Nhân khắc họa vị tướng tài giỏi, tự đắc nhưng thua mưu Gia Cát Lượng. Không cần cảnh trí, nghệ sĩ dùng hình thể, ánh mắt, động tác ước lệ gợi không gian trong nhà, trên bờ, dưới thuyền. Mỗi chuyển động đều được chắt lọc.

Tác giả Đoàn Thanh Tâm giới thiệu về nghệ thuật tuồng với học sinh Trường THPT FPT Quy Nhơn

Ngay sau đó sân khấu chuyển nhịp, bừng lên khí thế sử thi với trích đoạn “Quang Trung lên ngôi” trong vở “Mặt trời đêm thế kỷ”. Nghệ sĩ Thái Phiên khắc họa sinh động hình tượng người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ trong thời khắc vận mệnh đất nước “ngàn cân treo sợi tóc”. Trước họa xâm lăng, ông lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung rồi thần tốc tiến quân ra Bắc, đánh tan quân Thanh, bảo vệ non sông. Qua lời hát hào sảng, vũ đạo mạnh mẽ và thần thái uy nghi của nghệ sĩ, trang sử dân tộc hiện lên gần gũi, sống động và giàu cảm xúc.

Điểm nhấn của buổi giao lưu là phần NSƯT Thanh Bình và nghệ sĩ Thái Phiên trực tiếp hướng dẫn học sinh tập những động tác vũ đạo cơ bản của tuồng. Từ dáng đứng, bước chân, cách di chuyển đến ánh mắt, thần thái nhân vật, các em chăm chú làm theo; những động tác ban đầu còn vụng về nhưng đầy hào hứng. Qua từng lần chỉnh thế đứng, nhịp bước, học sinh dần cảm nhận rõ sự khổ luyện và tính chuẩn xác phía sau mỗi vai diễn. Khoảng cách giữa nghệ sĩ và khán giả, giữa sân khấu và học đường vì thế được xóa nhòa, nhường chỗ cho niềm vui khám phá và sự trân trọng trước công phu của nghề diễn.

Trích đoạn “Quang Trung lên ngôi” trong vở “Mặt trời đêm thế kỷ”.

Em Đào An Phước - học sinh lớp 12A6 Trường THPT FPT Quy Nhơn - cho biết trước chương trình, em hình dung tuồng là sân khấu cổ điển, nặng tính ước lệ, cách nói, cách hát khó nghe, động tác và hóa trang có phần xa lạ với người trẻ.

Nhưng trích đoạn “Quang Trung lên ngôi” đã thay đổi suy nghĩ ấy. Hình tượng vua Quang Trung uy nghi khiến Phước xúc động. Lời hát, vũ đạo và thần thái nghệ sĩ giúp em cảm nhận khí thế hào hùng, niềm tự hào dân tộc. Khi lịch sử được kể trên sân khấu, tuồng không còn xa lạ mà trở nên gần gũi, cuốn hút hơn.

Từ trải nghiệm đến tình yêu tuồng

Chia sẻ về việc đưa tuồng đến gần hơn với người trẻ, NSƯT Đào Trung Nghĩa - Trưởng đoàn Đoàn tuồng Đào Tấn thuộc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai - nhìn nhận tuồng là loại hình nghệ thuật bác học, có hệ thống ngôn ngữ và quy ước sân khấu riêng. Để cảm nhận trọn vẹn, khán giả cần hiểu tích truyện, bởi “có tích mới dịch ra tuồng”. Trong khi đó, nhiều vở cổ sử dụng từ Hán - Nôm, thời lượng khá dài nên học sinh lần đầu tiếp cận khó tránh khỏi bỡ ngỡ.

Các em học sinh vẽ mặt nạ tuồng.

Theo ông Nghĩa, sự bỡ ngỡ ấy không đồng nghĩa với việc người trẻ thờ ơ hay quay lưng với tuồng. Phần lớn các em chỉ chưa có cơ hội được giới thiệu và trải nghiệm đúng cách. Khi được hướng dẫn hóa trang, tập vũ đạo, làm quen với binh khí và giải mã những quy ước trên sân khấu, học sinh nhanh chóng bị cuốn hút, dần nhận ra phía sau vẻ ngoài độc đáo là một loại hình nghệ thuật giàu chiều sâu, được bồi đắp bằng tài năng và sự khổ luyện của nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Để sự kết nối không dừng lại sau một buổi giao lưu, NSƯT Đào Trung Nghĩa cho rằng tuồng cần được số hóa; tích truyện nên được giới thiệu bằng ngôn ngữ hiện đại, ngắn gọn để tạo bước đệm trước khi người trẻ xem vở hoàn chỉnh. Trường học cũng cần tăng cường giao lưu, trải nghiệm và đưa di sản vào nội dung phù hợp. Khi hiểu câu chuyện, nhận diện được nhân vật và cảm nhận nhịp điệu sân khấu, học sinh sẽ đến gần tuồng một cách tự nhiên hơn.

Nghệ sĩ hướng dẫn học sinh tập những động tác vũ đạo cơ bản của tuồng.

Thầy Phan Quang Duy - Hiệu trưởng Trường THPT FPT Quy Nhơn - cho biết nhà trường lựa chọn tuồng trong Tuần lễ định hướng năm học 2026 - 2027 vì đây là nghệ thuật truyền thống đậm bản sắc quê hương Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai), đồng thời giúp học sinh tiếp cận văn hóa địa phương. Theo thầy, nếu chỉ học qua khái niệm, sách vở, các em khó cảm nhận giá trị di sản.

Với thông điệp “Trải nghiệm để trưởng thành”, nhà trường muốn học sinh gặp nghệ sĩ, nhìn sân khấu, nghe từng nhịp trống, tiếng hát và thực hành để di sản sống động. Khi học sinh rung động trước văn hóa quê hương, hành trình gìn giữ di sản bắt đầu. Từ đó, dù đi đâu, các em vẫn biết mình đến từ đâu và điều cần trân trọng, tiếp nối.

Từ trải nghiệm với tuồng, nhà trường định hướng đưa thêm các giá trị của tỉnh Gia Lai vào giáo dục: cồng chiêng, cộng đồng dân tộc bản địa, lễ hội cao nguyên, tuồng, bài chòi, võ cổ truyền và văn hóa biển. Sự đa dạng ấy là nguồn tài nguyên giáo dục rất lớn.

Cô giáo Đào Thảo Vy - Tổ trưởng Tổ Khoa học xã hội, Trường THPT FPT Quy Nhơn (ngoài cùng bên phải), tặng hoa cảm ơn các nghệ sĩ và các em học sinh đã đóng góp vào sự thành công của chương trình.

Các giá trị sẽ từng bước hiện diện trong dự án học tập, hoạt động trải nghiệm, nghệ thuật, nghiên cứu và sáng tạo, để học sinh được đi, gặp, làm và kể lại câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ của mình. Theo thầy Duy, giáo dục di sản không chỉ là “giữ gìn cái cũ”, mà cần giúp người trẻ tiếp nối, sáng tạo giá trị mới trên nền tảng văn hóa lâu đời của quê hương.

Khi tiếng trống, lời hát lắng xuống, trên gương mặt học trò vẫn còn màu vẽ, ánh mắt háo hức về những động tác vừa tập. Từ nét cọ nhỏ hay bước chân còn vụng, hạt mầm yêu tuồng đã được gieo dưới mái trường THPT FPT Quy Nhơn. Nếu mỗi học sinh kể lại trải nghiệm với bạn bè, gia đình, di sản sẽ không chỉ được lưu giữ trên sân khấu mà còn tiếp tục sống, lan tỏa và tìm thấy khán giả ngày mai.