Khi khác biệt trở thành điều học sinh e ngại

Bên cạnh việc học tập, học sinh THPT đối mặt với những áp lực trong quan hệ bạn bè. Ảnh: NHIÊN NGUYỄN

Nhu cầu hòa nhập trở thành áp lực

“Mình không còn yêu chính mình nữa, vì lúc nào cũng phải sống theo ánh nhìn của người khác”, một học sinh lớp 12 tại Đà Nẵng chia sẻ khi được hỏi về cảm giác không còn là chính mình.

Ở lứa tuổi THPT, được bạn bè đón nhận là nhu cầu tâm lý tự nhiên. Các em dễ tìm thấy sự đồng điệu qua cách ăn mặc, nghe nhạc, sử dụng từ ngữ hay tham gia những trào lưu chung. Tuy nhiên, khi việc hòa nhập đi kèm nỗi lo bị tách khỏi tập thể, sự khác biệt có thể trở thành điều khiến một số học sinh e ngại.

Khi đó, “giống mọi người” dần trở thành cách để các em cảm thấy an toàn. Hiện tượng này có thể gọi là “đồng phục tính cách”, khi không chỉ diện mạo mà cả cách nghĩ, cách cảm nhận và thể hiện bản thân cũng có xu hướng đi theo số đông.

Một khảo sát tâm lý học đường trên 550 học sinh của nhóm giáo viên tại một trường THPT ở Đà Nẵng, sử dụng hai thang đo chuẩn hóa quốc tế SCCS về bản sắc cá nhân và RSES về lòng tự trọng, ghi nhận những kết quả đáng chú ý.

Theo khỏa sát, 10,18% học sinh được khảo sát có mức độ rõ ràng về bản sắc cá nhân. Trong khi đó, 83,45% học sinh cho biết từng thay đổi cách nói chuyện hoặc hành xử để giống nhóm bạn; 69,45% từng giấu quan điểm cá nhân để tránh bị gọi là “khác người”. Những con số này cho thấy áp lực hòa nhập thể hiện qua cả cách học sinh điều chỉnh hành vi trong quan hệ bạn bè.

Em Nguyễn Thị Minh Ngọc, học sinh lớp 12/9 Trường THPT Nguyễn Trãi, cho biết đây là điều không khó bắt gặp trong môi trường học đường.

Theo Ngọc, nhiều bạn cùng lứa tuổi âm thầm thay đổi sở thích, cách nói chuyện hoặc cách thể hiện quan điểm để không cảm thấy lạc lõng trong nhóm bạn. Có em nhận ra mình đang thay đổi, nhưng cũng có em xem đó đơn giản là cách để “hòa đồng”.

“Giống bạn” để không bị bỏ lại

Theo cô Lê Hằng, Giảng viên Khoa Tâm lý - Giáo dục - Công tác xã hội, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, nhu cầu có bạn đồng hành và được thuộc về một nhóm là điều dễ hiểu ở lứa tuổi THPT. Trong giai đoạn này, đánh giá của bạn bè có thể có ảnh hưởng đáng kể đến cách học sinh nhìn nhận về bản thân.

Vì sợ bị tách khỏi nhóm, một số em lựa chọn thu hẹp sự khác biệt của mình để trở nên tương đồng với bạn bè. Nếu tình trạng này kéo dài, học sinh có thể ít có cơ hội nhận diện và khẳng định những nhu cầu, sở thích, giá trị riêng của bản thân.

Thực tế, áp lực ấy không chỉ đến từ bạn bè. Một giáo viên THPT trực tiếp đứng lớp cho rằng định kiến của bạn bè xung quanh có ảnh hưởng lớn đến cách học sinh thể hiện mình trước tập thể. Bên cạnh đó là kỳ vọng từ gia đình, thầy cô, áp lực điểm số và tác động ngày càng lớn của mạng xã hội.

Hãy tạo cho các em một tâm lý thoải mái để phát triển khỏe mạnh. Ảnh: NHIÊN NGUYỄN

Thạc sĩ tâm lý Nguyễn Duyên Cơ, Bệnh viện Tâm thần Đà Nẵng cho rằng cha mẹ cần tạo môi trường để con được lắng nghe và tôn trọng, thay vì áp đặt suy nghĩ của người lớn lên con trẻ.

Theo bà Cơ, mỗi thế hệ có những điều kiện sống, cách tiếp cận thông tin và nhu cầu khác nhau. Vì vậy, việc đồng hành cần bắt đầu từ sự thấu hiểu.

Bản sắc cá nhân được hình thành từ nhiều yếu tố, trong đó có môi trường gia đình, nhà trường, bạn bè, trải nghiệm cá nhân và điều kiện phát triển của mỗi em. Do đó, thay vì chỉ nhắc học sinh “hãy tự tin”, điều quan trọng là tạo môi trường để các em có cơ hội được nói, được lựa chọn và được thể hiện bản thân.

Trong gia đình, cha mẹ cần dành cho con không gian để bộc lộ suy nghĩ, hạn chế những so sánh khiến trẻ cảm thấy mình phải đáp ứng một khuôn mẫu có sẵn.

Ở nhà trường, việc giáo dục kỹ năng ứng xử, tư vấn tâm lý và xây dựng văn hóa tôn trọng sự khác biệt cần được thực hiện thường xuyên, gắn với những tình huống cụ thể trong đời sống học sinh.

Khi ý kiến khác số đông và những sở thích riêng được tôn trọng, học sinh sẽ có thêm không gian để phát triển bản sắc mà không phải đánh đổi cảm giác thuộc về.

Một lớp học có thể cùng chia sẻ những giá trị chung nhưng vẫn cần chỗ cho những cách nghĩ khác nhau. Điều quan trọng là học sinh có thể hòa nhập với tập thể mà vẫn giữ được những giá trị, sở thích và quan điểm riêng của mình.